नवलकट्टा

पुणे म्हटलं की आपल्या डोळ्यासमोर शनिवारवाडा गल्ल्या, बाजारपेठा आणि गर्दीचे रस्ते येतात. पण पुण्याची खरी जुनी ओळख समजून घ्यायची असेल, तर या शहराच्या पेठांकडे पाहावं लागतं.

आज आपण सहज म्हणतो—“सदाशिव पेठेत जायचं आहे”, “रविवार पेठेत खरेदी करायची आहे”, “बुधवार पेठ कुठे आहे?” पण कधी विचार केलाय का, या पेठांची नावं अशी का पडली?

काही पेठांची नावं आठवड्याच्या वारांवरून पडली, काहींच्या नावामागे पेशवेकालीन व्यक्ती किंवा घराणी आहेत, तर काहींच्या नावांचा संबंध देवता, जुन्या वस्ती किंवा बाजारपेठांशी आहे.

पुण्याचा विस्तार मराठा आणि पेशवा काळात मोठ्या प्रमाणावर झाला. शहर वाढत गेलं तसं राहण्यासाठी, व्यापारासाठी, कारागिरीसाठी आणि विविध समुदायांसाठी वेगवेगळ्या वस्त्या विकसित होत गेल्या. या वस्त्यांनाच पुढे पेठांची ओळख मिळाली.

म्हणून पुण्याची पेठ म्हणजे फक्त एखाद्या भागाचं नाव नाही. त्या नावामागे पुण्याच्या शहरविकासाची, व्यापाराची आणि समाजजीवनाची एक छोटीशी कथा दडलेली आहे.

कसबा पेठ — पुण्याच्या जुन्या शहराचा गाभा

कसबा पेठेला पुण्यातील सर्वात जुन्या वस्तींपैकी एक मानलं जातं. “कसबा” हा शब्द जुन्या काळात महत्त्वाच्या नागरी वस्ती किंवा गावाच्या केंद्रासाठी वापरला जात असे.

पुणे मोठं शहर होण्याआधीच कसबा परिसर महत्त्वाचा होता. या भागाचा संबंध कसबा गणपतीशीही आहे. पुण्याच्या जुन्या इतिहासात कसबा गणपतीला महत्त्वाचं स्थान आहे आणि त्यामुळे कसबा पेठ ही पुण्याच्या ऐतिहासिक ओळखीचा एक महत्त्वाचा भाग बनली.

या परिसरात पुढे व्यापारी, कारागीर, अधिकारी आणि विविध कुटुंबांची वस्ती वाढत गेली.

म्हणून पुण्याच्या इतिहासाचा धागा पकडायचा असेल, तर कसबा पेठ हा त्यातील पहिल्या अध्यायांपैकी एक आहे.

शनिवार पेठ — नाव बदललं, पण इतिहास राहिला

आज आपण तिला शनिवार पेठ म्हणून ओळखतो. पण या भागाचं जुनं नाव मुर्तजाबाद असल्याचे ऐतिहासिक संदर्भ आढळतात.

पुढे पेशवेकाळात पुण्याचा विस्तार होत गेला आणि शनिवार पेठेचं महत्त्व वाढलं. शनिवारवाड्याच्या उभारणीनंतर हा भाग पेशव्यांच्या पुण्याच्या मध्यवर्ती जीवनाशी अधिक जवळून जोडला गेला.

शनिवार पेठेत विविध व्यापारी आणि कारागीर समुदायांची वस्ती होती. त्यामुळे हा परिसर केवळ निवासी नव्हता, तर व्यापार आणि व्यवसायासाठीही महत्त्वाचा होता.

आज या भागातून जाताना आपल्याला आधुनिक पुणे दिसतं; पण त्याच रस्त्यांमध्ये जुन्या पुण्याच्या अनेक पिढ्यांचा इतिहास दडलेला आहे.

रविवार पेठ — मलकापूर ते रविवार पेठ

रविवार पेठेचं जुनं नाव मलकापूर असल्याचा उल्लेख ऐतिहासिक संदर्भांमध्ये आढळतो.

पुढे पेशव्यांच्या काळात या भागाचा विकास झाला आणि रविवार पेठ ही पुण्यातील महत्त्वाची व्यापारी वस्ती बनली.

या परिसरात वेगवेगळ्या समाजातील व्यापारी, कारागीर आणि रहिवासी राहत होते. त्यामुळे जुन्या पुण्यातील सामाजिक आणि व्यापारी विविधतेचं उदाहरण म्हणून रविवार पेठेकडे पाहता येतं.

आज रविवार पेठ हा पुण्याच्या जुन्या व्यापारी भागांपैकी एक म्हणून ओळखला जातो.

सोमवार पेठ — शाहापूरची जुनी ओळख

सोमवार पेठ ही पुण्याच्या जुन्या भागांपैकी एक आहे.

ऐतिहासिक संदर्भांमध्ये या भागाचं जुनं नाव शाहापूर किंवा शाहापुरा असल्याचा उल्लेख आढळतो. नंतर वारांवर आधारित पेठांच्या नावांची पद्धत रूढ झाल्यानंतर या भागाला सोमवार पेठ म्हणून ओळख मिळाली.

या परिसरात धार्मिक स्थळांसोबतच कापड, विणकाम आणि इतर कारागिरीशी संबंधित लोकांची वस्ती होती.

म्हणजेच सोमवार पेठेच्या नावामागे फक्त “सोमवार” नाही, तर त्यापूर्वीच्या पुण्याची एक जुनी ओळखही आहे.

मंगळवार पेठ — अष्टापूरची आठवण

मंगळवार पेठेचं जुनं नाव अष्टापूर किंवा अस्तापूर असल्याचे ऐतिहासिक संदर्भ सांगतात.

पुण्याच्या जुन्या विस्तारात या भागाचाही महत्त्वाचा वाटा होता. पुढे वारांच्या नावांनुसार पेठांची ओळख रूढ झाली आणि अष्टापूरची ओळख मंगळवार पेठ म्हणून झाली.

आज मंगळवार पेठ हा पुण्याच्या मध्यवर्ती जुन्या भागाचा एक महत्त्वाचा परिसर आहे.

बुधवार पेठ — जुन्या पुण्याच्या मध्यभागी

बुधवार पेठेचं जुनं नाव मुहियाबाद असल्याचा उल्लेख काही ऐतिहासिक नोंदींमध्ये आढळतो.

या भागाचा विकास जुन्या काळात झाला आणि पुढे पेशवेकाळात त्याला महत्त्व मिळालं. मध्यवर्ती भागात असल्यामुळे बुधवार पेठेत व्यापारी आणि निवासी वस्ती मोठ्या प्रमाणावर विकसित झाली.

या परिसराशी तुळशीबाग, बेलबाग आणि इतर जुन्या धार्मिक व सांस्कृतिक ठिकाणांचा इतिहास जोडलेला आहे.

आज बुधवार पेठेचं नाव ऐकलं की पुण्यातील अनेकांना वेगवेगळ्या गोष्टी आठवतात; पण या भागाचा इतिहास त्यापेक्षा खूप जुना आणि मोठा आहे.

गुरुवार पेठ — पूर्वीची वेताळ पेठ

आजची गुरुवार पेठ पूर्वी वेताळ पेठ म्हणून ओळखली जात होती.

पुण्याचा विस्तार होत असताना या भागाची वस्ती वाढली. पुढे वारांच्या नावांची पद्धत रूढ झाल्यानंतर वेताळ पेठेची ओळख गुरुवार पेठ म्हणून झाली.

यातून पुण्याच्या पेठांच्या इतिहासातील एक महत्त्वाची गोष्ट समजते—आज आपण ज्या नावाने एखादा भाग ओळखतो, त्याचं नाव पूर्वी पूर्णपणे वेगळं असू शकतं.

शुक्रवार पेठ — विसापूरची गोष्ट

शुक्रवार पेठेला पूर्वी विसापूर पेठ म्हणून ओळखलं जात असल्याचा उल्लेख आढळतो.

पेशवेकाळात या भागाचा विकास झाला. काही ऐतिहासिक नोंदींनुसार या परिसरात लष्करी व्यवस्था, तबेले आणि विविध व्यापारी हालचाली होत्या.

पुण्याच्या वाढत्या शहरव्यवस्थेत शुक्रवार पेठेने निवासी आणि व्यापारी अशा दोन्ही स्वरूपात भूमिका बजावली.

गणेश पेठ — नावातच देवतेची ओळख

गणेश पेठेचं नाव गणेश या देवतेशी संबंधित आहे.

पेशवेकाळात या भागाचा विकास झाला. या परिसराशी डुल्या मारुती मंदिरासारखी जुनी धार्मिक ठिकाणं जोडलेली आहेत.

डुल्या मारुतीबाबत स्थानिक परंपरेत अनेक रंजक कथा सांगितल्या जातात. त्यापैकी काही कथा लोकपरंपरेचा भाग आहेत, त्यामुळे त्या ऐतिहासिक पुरावा म्हणून नव्हे तर पुण्याच्या स्थानिक स्मृती म्हणून पाहणं योग्य आहे.

गणेश पेठ ही त्यामुळे पुण्याच्या जुन्या धार्मिक आणि व्यापारी जीवनाचा एक भाग आहे.

नारायण पेठ — नारायणराव पेशव्यांच्या नावाची आठवण

नारायण पेठेचा विकास 18व्या शतकातील पुण्याच्या विस्ताराशी जोडला जातो.

या पेठेचं नाव नारायणराव पेशवे यांच्या नावाशी जोडलेलं असल्याचे ऐतिहासिक संदर्भ सांगतात.

या भागात व्यापारी वस्ती वाढली आणि पुढे मंदिरे, बागा आणि वाड्यांमुळे परिसराची स्वतंत्र ओळख निर्माण झाली.

आज नारायण पेठ हा पुण्याच्या मध्यवर्ती जुन्या भागाचा महत्त्वाचा परिसर आहे.

भवानी पेठ — देवीच्या नावाची पेठ

भवानी पेठेचं नाव भवानी देवीशी जोडलेलं आहे.

पेशवेकाळात पुण्याचा विस्तार होत असताना या भागाची वस्ती वाढली. येथे विविध समाजातील लोक राहत होते आणि व्यापारही मोठ्या प्रमाणावर चालत होता.

भवानी पेठ त्यामुळे केवळ एका धार्मिक नावाची पेठ नाही. जुन्या पुण्यातील सामाजिक विविधतेचंही ती एक उदाहरण आहे.

सदाशिव पेठ — सदाशिवराव भाऊंच्या स्मृतीशी जोडलेली

सदाशिव पेठ ही पुण्याच्या सर्वाधिक प्रसिद्ध जुन्या पेठांपैकी एक आहे.

1769 मध्ये या पेठेचा विकास करण्यात आला आणि तिचं नाव सदाशिवराव भाऊ यांच्या स्मरणार्थ ठेवण्यात आल्याचा उल्लेख ऐतिहासिक नोंदींमध्ये आढळतो.

पेशवेकाळात या भागात मोठे वाडे, बागा आणि प्रतिष्ठित कुटुंबांची घरं होती.

काळ बदलला, पुणे बदललं, पण सदाशिव पेठेची पारंपरिक ओळख आजही कायम आहे.

रास्ता पेठ — रास्ते घराण्याच्या नावाची छाप

रास्ता पेठेचं जुनं नाव शिवपुरी असल्याचा उल्लेख आढळतो.

नंतर रास्ते घराण्याशी संबंधित व्यक्तींनी या भागाच्या विकासात भूमिका बजावल्यामुळे या परिसराला रास्ता पेठ हे नाव मिळालं.

या भागाची रचना इतर काही जुन्या पेठांच्या तुलनेत अधिक नियोजनबद्ध असल्याचा उल्लेख ऐतिहासिक अभ्यासात आढळतो.

आज रास्ता पेठ पुण्याच्या जुन्या मध्यवर्ती भागातील महत्त्वाची व्यापारी आणि निवासी वस्ती आहे.

नाना पेठ — नाना फडणवीसांच्या नावाची ओळख

नाना पेठेचा विकास 18व्या शतकाच्या उत्तरार्धात झाला.

या पेठेचं नाव पेशवेकालीन प्रभावशाली मंत्री नाना फडणवीस यांच्या नावाशी जोडलेलं आहे.

ही पेठ व्यापारी स्वरूपाची होती. घाऊक व्यापार, वाहतूक आणि विविध व्यवसायांशी संबंधित लोकांची वस्ती येथे वाढली.

आजही नाना पेठ पुण्याच्या जुन्या व्यापारी जीवनाशी जोडलेली आहे.

घोरपडे पेठ — घोरपडे घराण्याची छाप

घोरपडे पेठेचा विकास 18व्या शतकाच्या उत्तरार्धात झाल्याचा उल्लेख आढळतो.

या पेठेचं नाव घोरपडे घराण्याशी जोडलेलं आहे.

पुण्याचा दक्षिणेकडील विस्तार होत असताना या भागाची वस्ती वाढत गेली. पुढे विविध व्यवसाय करणारे लोक येथे स्थायिक झाले.

आजचा परिसर आधुनिक पुण्याचा भाग असला तरी त्याच्या नावामागे जुन्या पुण्याचा संदर्भ आहे.

गंज पेठ — व्यापारी इतिहासाची ओळख

गंज पेठेच्या नावामागे व्यापार आणि साठवणुकीशी संबंधित अर्थ असल्याचे मानले जाते.

या भागात जुन्या काळात विविध वस्तूंचा व्यापार आणि साठवणूक केली जात असल्याचे ऐतिहासिक संदर्भ आढळतात.

या परिसरात व्यापारी, कारागीर आणि विविध समाजातील लोक राहत होते.

नंतर या भागाचं नाव बदलून महात्मा फुले पेठ करण्यात आलं.

आज या भागाकडे पाहताना पुण्याच्या सामाजिक आणि व्यापारी इतिहासाचे दोन वेगवेगळे टप्पे एकाच ठिकाणी दिसतात.

महात्मा फुले पेठ — नावात सामाजिक इतिहास

आजची महात्मा फुले पेठ पूर्वी गंज पेठ म्हणून ओळखली जात होती.

नंतर या भागाला महात्मा ज्योतिराव फुले यांचं नाव देण्यात आलं.

पुण्याच्या सामाजिक परिवर्तनाच्या इतिहासात ज्योतिराव आणि सावित्रीबाई फुले यांचं योगदान अत्यंत महत्त्वाचं आहे. त्यामुळे महात्मा फुले पेठ हे नाव पुण्याच्या सामाजिक इतिहासाशीही जोडलेलं आहे.

एका जुन्या व्यापारी पेठेचं नाव पुढे सामाजिक परिवर्तनाच्या इतिहासातील महत्त्वाच्या व्यक्तीच्या नावाने ओळखलं जाऊ लागणं, हा स्वतःमध्ये पुण्याच्या बदलत्या इतिहासाचा एक भाग आहे.

नवी पेठ — नाव सांगतंय तिची गोष्ट

“नवी पेठ” हे नाव ऐकलं की एक प्रश्न लगेच पडतो—नवी म्हणजे किती नवी?

जुन्या पेठांच्या तुलनेत नंतर विकसित झालेल्या या भागाला नवी पेठ अशी ओळख मिळाली.

पुणे जुन्या शहराच्या मर्यादेपलीकडे विस्तारत गेलं आणि नवीन वस्त्या तयार होत गेल्या. नवी पेठ ही त्या बदलत्या शहराची आठवण करून देते.

म्हणजेच पुण्याचा इतिहास केवळ जुन्या पेठांमध्ये थांबत नाही. शहर जसजसं वाढलं, तसतशा नवीन वस्त्या आणि नवीन परिसर तयार होत गेले.

काही जुन्या पेठा आता कुठे आहेत?

पुण्याच्या जुन्या इतिहासात आज आपण ऐकतो त्यापेक्षा अधिक पेठांची नावं आढळतात.

काही पेठा नंतर इतर भागांमध्ये मिसळल्या, काहींची नावं बदलली आणि काहींची स्वतंत्र ओळख हळूहळू नाहीशी झाली.

यामुळे 18व्या शतकातील पुण्याचा नकाशा आणि आजचा पुण्याचा नकाशा एकसारखा नाही.

त्या काळातील पेठा म्हणजे शहराची वाढती केंद्रं होती. प्रत्येक पेठेची स्वतःची बाजारपेठ, लोकवस्ती, व्यवसाय आणि सामाजिक रचना होती.

मग सात पेठांची नावं वारांवरूनच का?

सोमवार पेठ, मंगळवार पेठ, बुधवार पेठ, गुरुवार पेठ, शुक्रवार पेठ, शनिवार पेठ आणि रविवार पेठ—ही सात नावं पुण्याच्या जुन्या बाजारव्यवस्थेची आठवण करून देतात.

जुन्या काळात आठवड्याच्या विशिष्ट दिवशी बाजार भरवण्याची पद्धत होती. पुणे आसपासच्या गावांसाठी एक महत्त्वाचं बाजारकेंद्र बनत गेलं आणि या बाजारव्यवस्थेचा शहराच्या विस्तारावर परिणाम झाला.

काळानुसार या बाजारांच्या आणि वस्त्यांच्या नावांमध्ये वारांची ओळख कायम राहिली.

म्हणून आज पुण्यात आपण वारांची नावं फक्त कॅलेंडरमध्ये पाहत नाही—ती शहराच्या नकाशावरही पाहतो.

पुण्याच्या पेठा म्हणजे फक्त पत्ते नाहीत

पुण्याच्या पेठांकडे नीट पाहिलं तर शहर कसं वाढत गेलं याची संपूर्ण गोष्ट दिसते.

कुठे व्यापारी आले.

कुठे कारागीर राहिले.

कुठे सरदारांनी वाडे बांधले.

कुठे मंदिराभोवती वस्ती वाढली.

कुठे बाजारपेठ तयार झाली.

कुठे लष्करी व्यवस्था उभी राहिली.

आणि कुठे वेगवेगळ्या समाजातील लोकांनी आपापली वस्ती निर्माण केली.

म्हणून पुण्याच्या पेठा म्हणजे केवळ पत्ते नाहीत.

त्या पुण्याच्या शहरविकासाच्या, व्यापाराच्या, समाजजीवनाच्या आणि बदलत्या काळाच्या जिवंत आठवणी आहेत.

आज आपण एखाद्या पेठेतून घाईघाईने जातो. पण पुढच्या वेळी त्या पेठेचं नाव दिसलं, तर क्षणभर थांबून विचार करा—

या नावामागे नेमकी कोणती गोष्ट दडली असेल?

कदाचित त्या दोन शब्दांच्या नावामागे पुण्याच्या अनेक पिढ्यांचा इतिहास लपलेला असेल.

नवलकट्टा — रंजक गोष्टींचा आपला कट्टा.