नवलकट्टा

पुण्यात एखाद्या जुन्या ठिकाणाचं नाव घ्यायचं झालं, तर शनिवारवाड्याचं नाव कदाचित सर्वात आधी घेतलं जाईल.आज शनिवारवाडा पाहताना आपल्याला भव्य दगडी तटबंदी, मोठे दरवाजे, बागा आणि काही उरलेले अवशेष दिसतात. पण एकेकाळी याच जागेवर पुण्याच्या राजकारणाचं, प्रशासनाचं आणि सत्तेचं मोठं केंद्र उभं होतं.आज जिथे पर्यटक फिरतात, तिथे कधीकाळी पेशव्यांचा दरबार भरत होता. महत्त्वाचे निर्णय घेतले जात होते, राजकीय चर्चा होत होत्या, पाहुण्यांचं स्वागत होत होतं आणि पुण्याच्या वाढत्या शहराचं प्रशासन चालत होतं.म्हणून शनिवारवाड्याची गोष्ट ही फक्त एका जुन्या वास्तूची गोष्ट नाही.

ही गोष्ट आहे पुण्याच्या एका छोट्या शहरातून मोठ्या राजकीय केंद्रात झालेल्या प्रवासाची.

आणि या वास्तूची सुरुवातही एका शनिवारपासूनच झाली.

शनिवारवाड्याची सुरुवात कशी झाली?

18व्या शतकाच्या सुरुवातीला पुण्याचं महत्त्व झपाट्याने वाढत होतं. पेशवा बाजीराव पहिल्याने आपलं प्रशासकीय केंद्र सासवडहून पुण्याकडे हलवलं आणि पुण्याच्या शहरी विकासाला वेग आला. Department of Tourism Maharashtraयाच काळात बाजीरावांनी पुण्यात स्वतःसाठी एक भव्य निवासस्थान उभारण्याचा निर्णय घेतला.शनिवार, 10 जानेवारी 1730 रोजी या वास्तूची पायाभरणी करण्यात आली.आणि याच कारणामुळे पुढे या वास्तूला नाव मिळालं—

शनिवारवाडा.

वाड्याचं बांधकाम 1732 मध्ये पूर्ण झालं आणि 22 जानेवारी 1732 रोजी त्याचा उद्घाटन सोहळा झाला. म्हणजे पायाभरणीपासून पूर्णत्वापर्यंत या वास्तूला साधारण दोन वर्षांचा कालावधी लागला. Pune Heritage

आज आपण “शनिवारवाडा” हे नाव इतक्या सहजपणे घेतो की त्या नावामागची ही साधी पण रंजक गोष्ट अनेकदा लक्षातच येत नाही.

सुरुवातीला हा किल्ला नव्हता, तर पेशव्यांचा वाडा होता

शनिवारवाड्याबद्दल बोलताना अनेकदा त्याला “किल्ला” म्हटलं जातं.पण सुरुवातीला तो मुख्यतः पेशव्यांचा राजवाडा आणि निवासस्थान म्हणून उभारण्यात आला होता.पुढे त्यामध्ये तटबंदी, बुरुज, मोठे दरवाजे, प्रशासकीय इमारती, सभागृहं, बागा आणि पाण्याची व्यवस्था अशा अनेक गोष्टींची भर पडत गेली.त्यामुळे कालांतराने शनिवारवाडा हा केवळ निवासस्थान न राहता एक मोठा संरक्षित राजवाडा-संकुल बनला. Pune Heritage

वाड्याच्या आत काय होतं?

आज आपल्याला शनिवारवाड्यात मुख्यतः तटबंदी आणि काही अवशेष दिसतात.पण त्याच्या वैभवाच्या काळात आत अनेक इमारती, दालनं, अंगणं, बागा आणि कारंजे होते.

वाड्याच्या आत गणेश महाल, आरसे महाल, दिवाणखाना, मस्तानी महाल आणि इतर अनेक वास्तूंचा उल्लेख ऐतिहासिक नोंदींमध्ये आढळतो. Pune Governmentकल्पना करा—एका बाजूला राजकीय बैठका सुरू आहेत.दुसऱ्या बाजूला पाहुण्यांसाठी व्यवस्था केली जात आहे.एखाद्या दालनात धार्मिक विधी सुरू आहेत.आणि त्याच वेळी वाड्याच्या दुसऱ्या भागात घरातील दैनंदिन जीवन सुरू आहे.म्हणजे शनिवारवाडा एकाच वेळी राजवाडा, कार्यालय, निवासस्थान आणि राजकीय केंद्र होता.

शनिवारवाड्याचे दरवाजे इतके महत्त्वाचे का होते?

शनिवारवाड्याला अनेक प्रवेशद्वारं होती.त्यापैकी सर्वात प्रसिद्ध म्हणजे दिल्ली दरवाजा.याशिवाय मस्तानी दरवाजा, गणेश दरवाजा, खिडकी दरवाजा आणि नारायण दरवाजा अशी इतर प्रवेशद्वारंही होती. Pune Governmentया दरवाजांची नावं आजही शनिवारवाड्याच्या इतिहासाचा भाग आहेत.विशेषतः दिल्ली दरवाजा आकाराने मोठा आणि प्रभावी होता.दरवाजांवर लोखंडी खिळे लावलेले होते. त्यांचा उद्देश केवळ सजावट नव्हता; आक्रमणाच्या वेळी दरवाजा तोडणाऱ्या हत्तींपासून संरक्षण मिळावं यासाठी अशा रचनेचा उपयोग होत असे. Pune Governmentआज आपण सुरक्षा म्हणून CCTV, अलार्म आणि इलेक्ट्रॉनिक लॉक वापरतो.त्या काळात भक्कम तटबंदी, बुरुज, पहारेकरी आणि मजबूत दरवाजे हीच सुरक्षा व्यवस्था होती.

दिल्ली दरवाजाला “दिल्ली” हे नाव का?

शनिवारवाड्याचा मुख्य दरवाजा उत्तर दिशेला, दिल्लीच्या दिशेने होता.या दरवाजाचं नाव दिल्ली दरवाजा ठेवण्यात आलं.पण त्यामागे केवळ दिशा नव्हती.18व्या शतकात मराठा सामर्थ्याचा विस्तार होत असताना दिल्ली ही राजकीय महत्त्वाची जागा होती. त्यामुळे “दिल्ली” हे नाव पेशव्यांच्या राजकीय महत्त्वाकांक्षेची आठवण करून देणारं मानलं जातं. India Cine Hubएक साधा दरवाजा त्यामुळे एका मोठ्या राजकीय कल्पनेशी जोडला गेला.

शनिवारवाडा म्हणजे पेशव्यांची सत्ता

पेशवे हे छत्रपतींच्या अधिपत्याखालील प्रमुख मंत्री असले तरी 18व्या शतकात त्यांची राजकीय सत्ता आणि प्रभाव मोठ्या प्रमाणावर वाढला.पुणे हळूहळू मराठा साम्राज्याच्या राजकीय आणि प्रशासकीय जीवनाचं महत्त्वाचं केंद्र बनलं.आणि या सत्तेचं प्रमुख केंद्र होतं—शनिवारवाडा. Department of Tourism Maharashtraइथून प्रशासन चालत होतं.राजकीय चर्चा होत होत्या.महत्त्वाचे निर्णय घेतले जात होते.

देशाच्या विविध भागांतून आलेले दूत आणि अधिकारी येथे येत असत.म्हणून शनिवारवाड्याच्या भिंतींमध्ये केवळ कौटुंबिक आठवणी नाहीत, तर 18व्या शतकातील मोठ्या राजकीय घडामोडींच्याही आठवणी आहेत.

बाजीराव आणि मस्तानीची गोष्ट

शनिवारवाड्याचं नाव घेतलं की बाजीराव आणि मस्तानीची गोष्टही अनेकांना आठवते.

बाजीराव पहिल्यांचं मस्तानीशी असलेलं नातं त्यांच्या काळातच चर्चेचा विषय बनलं होतं. मस्तानीसाठी स्वतंत्र निवासव्यवस्थेचा उल्लेख ऐतिहासिक संदर्भांमध्ये आढळतो आणि शनिवारवाड्याच्या परिसरातील मस्तानी दरवाजाचं नावही या स्मृतीशी जोडलेलं आहे. Peepul Tree Storiesमात्र या विषयाभोवती नंतर अनेक आख्यायिका आणि लोकप्रिय कथा तयार झाल्या.त्यामुळे शनिवारवाड्याबद्दल बोलताना इतिहास आणि नंतरच्या लोककथा यांच्यात फरक ठेवणं महत्त्वाचं आहे.नवलकट्ट्यावर आपल्याला रंजक गोष्ट सांगायची आहे; पण ती शक्य तितकी विश्वासार्ह माहितीवर आधारित असणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे.

शनिवारवाड्यात पाणी कुठून येत होतं?

ही गोष्ट कदाचित अनेकांना माहिती नसेल.पेशव्यांच्या काळात पुण्याच्या वाढत्या शहरासाठी पाण्याची व्यवस्था करणे हे मोठं आव्हान होतं.नानासाहेब पेशव्यांच्या काळात कात्रजच्या तलावातून पुण्याकडे पाणी आणण्यासाठी जलवाहिनीची व्यवस्था करण्यात आली. या व्यवस्थेचा संबंध शनिवारवाडा आणि शहराच्या पाणीपुरवठ्याशी होता. Wikipediaआज आपण नळ उघडतो आणि पाणी येतं.त्या काळात मात्र शहरासाठी पाणी आणणं ही एक मोठी अभियांत्रिकी व्यवस्था होती.यावरून पेशवेकालीन पुण्यात शहर नियोजन किती पुढे गेलं होतं याची कल्पना येते.

हजारी कारंजं — हजारो थेंबांचं आश्चर्य

शनिवारवाड्याच्या वैभवाचा उल्लेख करताना हजारी कारंज्याचा उल्लेख नक्की करावा लागतो.नावाप्रमाणेच हे एक भव्य कारंजं होतं.त्याची रचना कमळाच्या आकाराची होती आणि त्यामध्ये अनेक पाण्याच्या धारांचा वापर केला जात असे. त्याची रचना त्या काळातील जलव्यवस्था आणि स्थापत्यकलेचं उदाहरण मानली जाते. Pune Heritageआज त्याचं मूळ वैभव आपल्याला पूर्णपणे पाहायला मिळत नाही.

पण त्याची कल्पना केली तरी शनिवारवाडा किती भव्य असावा याचा अंदाज येतो.

वाड्यातलं जीवन कसं असेल?

आपण Article #2 मध्ये जुन्या वाड्यांच्या जीवनाबद्दल पाहिलं.शनिवारवाडा त्याच वाडा संस्कृतीचा अधिक मोठ्या आणि राजकीय स्वरूपाचा नमुना होता.इथे मोठं कुटुंब होतं.अधिकारी होते.सेवक आणि कारागीर होते.पाहुणे होते.धार्मिक विधी होते.दरबार होता.आणि अर्थातच सतत सुरू असलेली प्रशासकीय कामं होती.म्हणजेच सकाळपासून रात्रीपर्यंत शनिवारवाड्यात वेगवेगळ्या प्रकारची सतत हालचाल सुरू असण्याची कल्पना करता येते.

आज एखाद्या सरकारी कार्यालयात किंवा मोठ्या संस्थेत जशी सतत ये-जा असते, त्यापेक्षा कितीतरी वेगळ्या स्वरूपात पण शनिवारवाडा एक जिवंत राजकीय केंद्र होता.

शनिवारवाड्याने पुण्याला काय दिलं?

शनिवारवाड्याच्या उभारणीचा परिणाम फक्त त्या वास्तूपुरता मर्यादित राहिला नाही.पुण्यात पेशव्यांची सत्ता मजबूत होत गेली आणि शहराचा विस्तारही वाढत गेला.नवीन पेठा विकसित झाल्या.वाडे बांधले गेले.मंदिरं आणि बाजारपेठा वाढल्या.व्यापारी आणि कारागीर पुण्यात येऊ लागले.पुण्याच्या शहरी जीवनाला नवी दिशा मिळाली.म्हणून Article #1 मध्ये आपण पाहिलेल्या पुण्याच्या पेठांची आणि Article #2 मध्ये पाहिलेल्या वाड्यांची गोष्ट शनिवारवाड्यापासून वेगळी करता येत नाही.

शनिवारवाडा हा त्या बदलत्या पुण्याच्या मध्यभागी होता. Department of Tourism Maharashtra

मग शनिवारवाडा आज असा का दिसतो?

हा कदाचित सर्वात दुःखद भाग आहे.आज आपल्याला दिसणारा शनिवारवाडा त्याच्या पूर्वीच्या स्वरूपाच्या तुलनेत खूपच अपूर्ण आहे.1828 मध्ये झालेल्या मोठ्या आगीत वाड्याचा मोठा भाग नष्ट झाला.यापूर्वीही वाड्यात आगीच्या घटना झाल्या होत्या, पण 1828 मधील आग सर्वात विनाशकारी ठरली. Pune Governmentएकेकाळी अनेक दालनं, महाल, लाकडी बांधकामं आणि सुंदर सजावट असलेला वाडा मोठ्या प्रमाणावर नष्ट झाला.आज मुख्यतः तटबंदी, दरवाजे आणि काही अवशेष आपल्याला त्या भव्य वास्तूची कल्पना देतात.

1828 नंतर काय उरलं?

आगीमुळे शनिवारवाड्याच्या आतील अनेक इमारती नष्ट झाल्या.पण मजबूत तटबंदी आणि काही संरचनात्मक भाग टिकून राहिले.आजचा शनिवारवाडा पाहताना आपण जे पाहतो ते त्याच्या संपूर्ण इतिहासाचा फक्त एक भाग आहे.खरं तर उरलेल्या भिंतींकडे पाहताना आपण कल्पना करायला हवी—या भिंतींच्या आत कधी काळी किती मोठं राजवाडा-संकुल उभं होतं?किती लोकांचा वावर होता?किती राजकीय निर्णय इथे घेतले गेले?किती उत्सव इथे झाले?आणि किती वैयक्तिक आणि राजकीय संघर्ष या वास्तूने पाहिले?

शनिवारवाड्याच्या नावाभोवती इतक्या कथा का आहेत?

शनिवारवाड्याभोवती अनेक लोकप्रिय कथा, लोककथा आणि रहस्यकथा तयार झाल्या आहेत.विशेषतः पेशव्यांच्या अंतर्गत राजकारणाशी संबंधित काही घटना, नारायणराव पेशव्यांच्या मृत्यूची कथा आणि “काका मला वाचवा” या लोकप्रिय कथनाशी शनिवारवाड्याचं नाव जोडलेलं आहे.मात्र अशा कथांमध्ये इतिहास, लोकस्मृती आणि नंतरच्या लोकप्रिय कल्पना एकत्र मिसळलेल्या आढळतात.म्हणून एखादी कथा प्रसिद्ध आहे म्हणून ती तंतोतंत ऐतिहासिक सत्य आहे असं मानणं योग्य नाही.शनिवारवाड्याची खरी गोष्ट त्याच्या उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्येच तितकीच रंजक आहे.

पेशव्यांचं पुणं आणि आजचं पुणं

आज आपण ज्या पुण्यात राहतो ते मेट्रो, आयटी पार्क, उंच इमारती, मोठे रस्ते आणि वेगाने बदलणारं शहर आहे.पण काही शतकांपूर्वी पुण्याचा चेहरा पूर्णपणे वेगळा होता.पेठा होत्या.वाडे होते.बाजारपेठा होत्या.मंदिरं होती.अरुंद रस्ते होते.आणि या सगळ्याच्या मध्यभागी शनिवारवाडा होता.आजच्या पुण्याला समजून घेण्यासाठी जुन्या पुण्याकडे पाहणं गरजेचं आहे.आणि जुन्या पुण्याला समजून घेण्यासाठी शनिवारवाड्याची गोष्ट समजून घेणं तितकंच महत्त्वाचं आहे.

आज शनिवारवाडा आपल्याला काय सांगतो?

शनिवारवाडा आज भग्नावस्थेत उभा आहे.पण त्याच्या भिंती अजूनही एक गोष्ट सांगतात.शहर बदलतं.सत्ता बदलते.वास्तू नष्ट होतात.पिढ्या बदलतात.पण इतिहासाच्या खुणा पूर्णपणे नाहीशा होत नाहीत.कधी त्या एखाद्या पेठेच्या नावात सापडतात.कधी एखाद्या जुन्या वाड्याच्या दरवाजात.कधी एखाद्या मंदिरात.आणि कधी शनिवारवाड्यासारख्या वास्तूच्या उरलेल्या भिंतींमध्ये.आज शनिवारवाड्याच्या अंगणात उभं राहिल्यावर कदाचित पूर्वीचा राजवाडा दिसणार नाही.पण डोळे बंद करून कल्पना केली, तर त्या भिंतींच्या मागे एक वेगळंच पुणं दिसू शकतं.घोड्यांची ये-जा.दरबारातली लगबग.अधिकाऱ्यांची धावपळ.पाहुण्यांचं आगमन.अंगणातले उत्सव.आणि पुण्याच्या भविष्यासंबंधी घेतले जाणारे महत्त्वाचे निर्णय.कदाचित म्हणूनच शनिवारवाडा आजही केवळ एक पर्यटनस्थळ नाही.

तो पुण्याच्या इतिहासाचं एक उघडं पुस्तक आहे.

आणि त्या पुस्तकाची अनेक पानं अजूनही वाचायची बाकी आहेत.

नवलकट्टा — रंजक गोष्टींचा आपला कट्टा.

स्रोत

या लेखासाठी पुणे जिल्हा प्रशासन, महाराष्ट्र पर्यटन, Incredible India आणि पुण्याच्या वारशाविषयी उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भांचा आधार घेतला आहे. शनिवारवाड्याच्या पायाभरणीची तारीख, 1732 मधील पूर्णत्व, पेशव्यांचं राजकीय केंद्र म्हणून त्याचं महत्त्व, प्रवेशद्वारं, वास्तुरचना आणि 1828 मधील आगीबाबतच्या माहितीसाठी विविध स्रोतांची पडताळणी केली आहे. Pune Government