नवलकट्टा

पुण्याच्या जुन्या भागातून फिरताना, विशेषतः जुन्या पेठांमधून जाताना, एखादा मोठा लाकडी दरवाजा दिसतो… एखादा मोठा लाकडी दरवाजा दिसतो, त्यावर जुन्या नक्षीकामाचे अवशेष दिसतात आणि आत डोकावल्यावर मोठं अंगण, लाकडी खांब आणि अनेक खोल्या दिसतात. आपण सहज म्हणतो—“हा जुना वाडा आहे.”

पण वाडा म्हणजे फक्त मोठं जुनं घर नव्हतं.

पेशवेकालीन पुण्यात वाडा म्हणजे एका कुटुंबाचं घर, कार्यालय, पाहुण्यांसाठी जागा, धार्मिक उपासनेसाठी ठिकाण आणि अनेकदा छोटंसं स्वतंत्र जगच असायचं.

आज फ्लॅटमध्ये राहणाऱ्या आपल्याला एका वाड्यात एकाच कुटुंबातील किती लोक राहत असतील, घरातली कामं कशी चालत असतील, सण-समारंभ कुठे होत असतील आणि घराची सुरक्षा कशी केली जात असेल याची कल्पना करणंही कठीण आहे.

म्हणून चला, आजच्या पुण्यातून थोडं मागे जाऊया आणि पाहूया—पेशवेकालीन पुण्यातील एका वाड्याच्या आतलं जीवन नेमकं कसं असायचं.

वाडा म्हणजे नेमकं काय?

“वाडा” हा शब्द ऐकल्यावर आपल्या डोळ्यासमोर मोठं पारंपरिक घर येतं. पण जुन्या पुण्यातील वाड्यांची रचना साध्या घरांपेक्षा खूप वेगळी होती.

बहुतेक वाड्यांमध्ये बाहेरून पाहिलं तर एक मोठा दरवाजा आणि बंद भिंती दिसत. पण त्या दरवाजाच्या आत गेल्यावर एक वेगळंच जग सुरू होत असे.

वाड्याच्या आत अंगणं, खोल्या, स्वयंपाकघर, देवघर, धान्य साठवण्याची जागा, पाहुण्यांसाठी खोल्या आणि कुटुंबातील वेगवेगळ्या सदस्यांसाठी स्वतंत्र जागा असू शकत असे.

मोठ्या वाड्यांमध्ये एकापेक्षा जास्त अंगणंही असत.

म्हणजे बाहेरून साधा दिसणारा वाडा आतून अनेक भागांनी बनलेला असे.

वाड्याचा सर्वात महत्त्वाचा भाग — मोठा दरवाजा

जुन्या वाड्यांमध्ये प्रवेशद्वाराला विशेष महत्त्व होतं.

मोठा लाकडी दरवाजा, मजबूत चौकट आणि अनेकदा दरवाजावर लोखंडी मजबुतीकरण असायचं.

यामागे फक्त सौंदर्य नव्हतं.

सुरक्षा हा त्यामागचा महत्त्वाचा मुद्दा होता.

रात्री वाड्याचा दरवाजा बंद झाल्यानंतर बाहेरच्या व्यक्तीला सहज आत प्रवेश मिळत नसे. मोठ्या घरांमध्ये दरवाजाची देखरेख करण्यासाठी माणसंही असू शकत.

आज आपण घराला मुख्य दरवाजा, सुरक्षा कॅमेरा आणि डिजिटल लॉक लावतो.

त्या काळात मात्र भक्कम लाकडी दरवाजा आणि पहारा हीच सुरक्षा व्यवस्था होती.

दरवाजातून आत गेल्यावर काय दिसायचं?

दरवाजा ओलांडल्यावर लगेच घरातील सगळ्या खोल्या दिसत नसत.

वाड्याची रचना अशा प्रकारे केली जाई की बाहेरून आतलं खासगी जीवन थेट दिसणार नाही.

दरवाजातून आत गेल्यावर एखादं अंगण किंवा मधला भाग असायचा आणि त्याच्या आजूबाजूला खोल्या असत.

यामुळे घरातील लोकांना एकाच वेळी प्रकाश, हवा आणि गोपनीयता मिळत असे.

पुण्याच्या जुन्या वाड्यांच्या रचनेत अंगण हा अत्यंत महत्त्वाचा भाग होता.

अंगण म्हणजे घराचं हृदय

आजच्या घरात हॉल किंवा लिव्हिंग रूम हा घराचा मध्यवर्ती भाग असतो.

जुन्या वाड्यात अनेकदा अंगणाची अशीच भूमिका असायची.

घरातील लोक तिथे बसत, बोलत, मुलं खेळत आणि दैनंदिन कामंही होत.

काही मोठ्या वाड्यांमध्ये एकापेक्षा जास्त अंगणं असत आणि प्रत्येक अंगणाचा उपयोग वेगळा असू शकत असे.

कुठलं अंगण कुटुंबासाठी, कुठलं महिलांसाठी, कुठलं पाहुण्यांसाठी किंवा इतर कामांसाठी वापरलं जाई.

म्हणजे वाड्याच्या वास्तूमध्येच घरातील सामाजिक रचना दिसून येत असे.

वाड्यात एवढ्या खोल्या का असायच्या?

आज चार-पाच जणांच्या कुटुंबासाठी दोन किंवा तीन बेडरूमचा फ्लॅट पुरेसा असू शकतो.

पण पेशवेकालीन मोठ्या कुटुंबांची रचना वेगळी होती.

एका वाड्यात एकाच कुटुंबातील अनेक पिढ्या राहत असत. त्याशिवाय नोकर, मदतनीस, पाहुणे आणि इतर संबंधित लोकांसाठीही जागा आवश्यक असे.

त्यामुळे मोठ्या वाड्यांमध्ये अनेक खोल्या असणं स्वाभाविक होतं.

काही खोल्या झोपण्यासाठी, काही पाहुण्यांसाठी, काही वस्तू ठेवण्यासाठी आणि काही विशिष्ट कामांसाठी वापरल्या जात.

स्वयंपाकघर म्हणजे मोठी व्यवस्था

आजच्या मॉड्युलर किचनच्या तुलनेत जुन्या वाड्यांचं स्वयंपाकघर पूर्णपणे वेगळं होतं.

मोठ्या कुटुंबासाठी एकावेळी भरपूर स्वयंपाक करावा लागत असे.

धान्य, डाळी, मसाले, तूप, तेल आणि इतर वस्तू साठवण्यासाठी स्वतंत्र जागा असायची.

चुलीवर स्वयंपाक केला जाई.

मोठ्या घरात रोजचा स्वयंपाक हा स्वतःमध्ये एक मोठा उपक्रम असेल याची कल्पना आजच्या काळात करणं कठीण आहे.

देवघराला विशेष स्थान

पारंपरिक वाड्यांमध्ये देवघराला विशेष महत्त्व असे.

घरातील दैनंदिन पूजा, सण आणि धार्मिक विधी यासाठी ही जागा वापरली जात असे.

काही कुटुंबांमध्ये घरच्या देवतांची पूजा ही पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेली परंपरा असे.

त्यामुळे देवघर हा केवळ धार्मिक भाग नव्हता; तो त्या कुटुंबाच्या परंपरेचा आणि ओळखीचा भाग होता.

पाहुणे आले तर?

आज पाहुणे आले की आपण त्यांना सोफ्यावर बसवतो, चहा देतो आणि काही वेळाने ते निघून जातात.

पेशवेकालीन मोठ्या घरांमध्ये पाहुणचाराची पद्धत वेगळी होती.

मोठ्या वाड्यांमध्ये पाहुण्यांसाठी स्वतंत्र जागा असू शकत असे.

विशेष पाहुणे आले तर त्यांच्यासाठी जेवण, राहण्याची व्यवस्था आणि इतर सोयी केल्या जात.

पाहुणचार हा सामाजिक प्रतिष्ठेचाही एक भाग होता.

वाड्यात फक्त कुटुंब राहत होतं का?

नाही.

मोठ्या वाड्यात कुटुंबाव्यतिरिक्त अनेक लोकांचा वावर असे.

घरातील काम करणारे लोक, स्वयंपाक करणारे, पहारेकरी, संदेश घेऊन जाणारे लोक आणि इतर मदतनीस यांचाही वाड्याच्या दैनंदिन जीवनात सहभाग असे.

मोठा वाडा म्हणजे त्यामुळे फक्त “घर” नव्हता.

तो एक छोटा सामाजिक समूहच होता.

महिलांसाठी स्वतंत्र जागा का असायची?

पारंपरिक कुटुंबव्यवस्थेत महिलांच्या खासगी जीवनासाठी घरातील काही भाग स्वतंत्र ठेवला जात असे.

याला आजच्या भाषेत privacy म्हणता येईल.

वाड्याच्या वास्तूमध्ये पुरुष आणि महिलांसाठी वेगवेगळ्या जागा असण्याची पद्धत काही ठिकाणी दिसते.

यामुळे घरातील वास्तुरचना ही त्या काळातील सामाजिक आणि कौटुंबिक नियमांशी जोडलेली होती.

उन्हाळ्यात वाडा थंड कसा राहायचा?

हा वाड्यांच्या वास्तुशास्त्रातील एक अतिशय रंजक भाग आहे.

जाड भिंती, उंच छतं, अंगणाभोवतीची रचना आणि लाकडी बांधकाम यामुळे घरात हवा खेळती राहण्यास मदत होत असे.

अंगणामुळे प्रकाश घराच्या आत पोहोचत असे.

आज आपण उन्हाळ्यात एसी आणि कूलर वापरतो.

त्या काळात वास्तुरचनाच हवामानाशी जुळवून घेतलेली होती.

पावसाळ्यात काय होत असे?

पुण्यात पावसाळा हा वाड्यांसाठीही महत्त्वाचा काळ असे.

छप्पर, पाण्याचा निचरा आणि अंगणाची रचना याकडे लक्ष द्यावं लागत असे.

पावसाचं पाणी घरात साचू नये यासाठी योग्य उतार आणि निचऱ्याची व्यवस्था केली जात असे.

म्हणजे पारंपरिक वाडे फक्त सुंदर दिसण्यासाठी बांधले जात नव्हते.

त्यांच्या मागे व्यवहार्य वास्तुशास्त्रही होतं.

लाकडी नक्षीकाम इतकं सुंदर का असायचं?

जुन्या पुण्यातील अनेक वाड्यांची एक खास ओळख म्हणजे त्यांचं लाकडी काम.

दरवाजे, खांब, कठडे, खिडक्या आणि छताच्या भागांवर सुंदर नक्षीकाम केलं जात असे.

हे काम करणारे कारागीर अत्यंत कुशल असत.

प्रत्येक वाड्याची रचना आणि नक्षीकाम त्याच्या मालकाची आर्थिक क्षमता, सामाजिक स्थान आणि सौंदर्यदृष्टी दाखवत असे.

म्हणून वाड्याचं लाकडी काम हे फक्त सजावट नव्हतं.

ते त्या काळातील कारागिरीचं उदाहरण होतं.

वाड्यात सण कसे साजरे होत असतील?

कल्पना करा—दिवाळीचा काळ आहे.

मोठ्या वाड्याचं अंगण सजवलं आहे. दिवे लावले आहेत. घरातील अनेक पिढ्या एकत्र आहेत. स्वयंपाकघरात मोठ्या प्रमाणावर पदार्थ बनत आहेत.

गणेशोत्सव, दिवाळी, होळी, धार्मिक विधी आणि कुटुंबातील समारंभ हे वाड्यातील सामाजिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग असू शकत.

मोठं अंगण अशा कार्यक्रमांसाठी उपयोगी पडत असे.

आज आपण सोसायटीच्या हॉलमध्ये कार्यक्रम करतो.

त्या काळात वाड्याचं अंगणच अनेकदा छोट्या समुदायाचं कार्यक्रमस्थळ असायचं.

मुलांचं बालपण कसं असेल?

आज मुलं घरात मोबाईल, टीव्ही किंवा गेम्समध्ये व्यस्त असतात.

जुन्या वाड्यात मुलांसाठी मात्र अंगण, ओसरी आणि आसपासच्या गल्ल्या हेच खेळाचं जग होतं.

मोठ्या कुटुंबात अनेक चुलत भावंडं, भाऊ-बहीण आणि इतर मुलं एकत्र असू शकत.

त्यामुळे वाड्यातलं बालपण आजच्या छोट्या कुटुंबातील बालपणापेक्षा पूर्णपणे वेगळं असण्याची शक्यता होती.

वाडा म्हणजे प्रतिष्ठेचं प्रतीकही होतं

मोठा वाडा बांधणं हे केवळ राहण्यासाठी घर तयार करणं नव्हतं.

वाड्याचा आकार, प्रवेशद्वार, अंगणं, लाकडी काम, घराची मांडणी आणि आसपासची जागा यावरून मालकाचं सामाजिक आणि आर्थिक स्थानही दिसत असे.

विशेषतः सरदार, अधिकारी, सावकार आणि श्रीमंत व्यापारी कुटुंबांच्या वाड्यांमध्ये ही गोष्ट स्पष्टपणे दिसते.

पुण्यातील प्रसिद्ध वाडे

पुण्याच्या इतिहासात अनेक वाड्यांचा उल्लेख आढळतो.

त्यापैकी सर्वात प्रसिद्ध अर्थातच शनिवारवाडा.

पण पुण्याचा वाडा इतिहास फक्त शनिवारवाड्यापुरता मर्यादित नाही.

विश्रामबाग वाडा, नातू वाडा, रास्ते वाडा आणि इतर अनेक जुन्या वास्तू पुण्याच्या वाडा संस्कृतीची आठवण करून देतात.

प्रत्येक वाड्याची स्वतःची रचना, मालक आणि इतिहास आहे.

यातील अनेक वास्तू काळाच्या ओघात नष्ट झाल्या किंवा बदलल्या, तर काहींचे अवशेष आणि काही वास्तू आजही इतिहासाची साक्ष देतात.

मग आज वाडे कमी का झाले?

हा प्रश्नही महत्त्वाचा आहे.

पुण्याची लोकसंख्या वाढली. शहराचा विस्तार झाला. जुन्या वाड्यांची देखभाल करणे कठीण झाले. कुटुंबं विभागली गेली आणि अनेक ठिकाणी जुन्या वास्तूंच्या जागी नवीन बांधकामं झाली.

जिथे पूर्वी एका मोठ्या कुटुंबाचा वाडा होता, तिथे आज अनेक घरं किंवा व्यावसायिक इमारती दिसू शकतात.

त्यामुळे जुन्या पुण्याच्या वाड्यांची संख्या हळूहळू कमी होत गेली.

पण वाड्यांची आठवण अजूनही जिवंत आहे

आजही पुण्याच्या जुन्या भागात एखादा लाकडी दरवाजा, जुनं अंगण, नक्षीदार खांब किंवा काळाने झिजलेली भिंत दिसली की आपण थांबतो.

त्या वास्तू आपल्याला एक प्रश्न विचारतात—

इथे शंभर-दोनशे वर्षांपूर्वी कोण राहत असेल?

त्या घरात कोणाचं बालपण गेलं असेल?

इथे कोणते सण साजरे झाले असतील?

या अंगणात किती पिढ्या एकत्र बसल्या असतील?

याच विचारात जुन्या वाड्यांची खरी गंमत आहे.

ते फक्त दगड, लाकूड आणि मातीने बनलेले बांधकाम नाहीत.

ते अनेक पिढ्यांच्या आठवणींची घरं आहेत.

पुण्याच्या वाड्यांकडे पुन्हा एकदा पाहायला हवं

आज पुणं आधुनिक शहर झालं आहे.

मेट्रो आहे, उंच इमारती आहेत, मोठे रस्ते आहेत, आयटी कंपन्या आहेत आणि शहर सतत बदलत आहे.

पण या सगळ्याच्या मध्ये जुन्या पुण्याचे वाडे अजूनही एक वेगळी गोष्ट सांगतात.

ही गोष्ट आहे मोठ्या कुटुंबांची.

कारागिरांची.

व्यापाऱ्यांची.

सरदारांची.

सणांची.

घरच्या परंपरांची.

आणि अशा पुण्याची, जिथे एका वाड्याच्या अंगणात अनेक पिढ्यांचं आयुष्य एकत्र फुलत होतं.

पुढच्या वेळी पुण्याच्या जुन्या भागातून जाताना एखादा जुना लाकडी दरवाजा दिसला, तर फक्त “जुनी वास्तू” म्हणून पुढे जाऊ नका.

एक क्षण थांबा.

कदाचित त्या दरवाजाच्या पलीकडे पुण्याच्या इतिहासाची अजून एक रंजक गोष्ट दडलेली असेल.

नवलकट्टा — रंजक गोष्टींचा आपला कट्टा.