नवलकट्टा

कोल्हापूरच्या एखाद्या जुन्या बाजारातून चालताना भिंतीवर किंवा दुकानाच्या बाहेर चप्पलांच्या रांगा दिसतात.

साध्या दिसणाऱ्या.बहुतेक वेळा तपकिरी किंवा नैसर्गिक चामड्याच्या रंगाच्या.कुठे बारीक वेणीसारखी नक्षी.

कुठे बोटात अडकणारा पट्टा.कुठे साधी रचना, तर कुठे राजेशाही थाटाची सजावट.पहिल्या नजरेत ती फक्त एक चप्पल वाटते.पण हातात घेऊन पाहिलं की तिच्या मागची गोष्ट लक्षात येते.ही मशीनवर तयार झालेली वस्तू नाही.तिच्या प्रत्येक भागामागे कारागिराचा हात आहे.आणि म्हणूनच कोल्हापुरी चप्पल ही केवळ पादत्राणं नाहीत; ती महाराष्ट्राच्या हस्तकलेची आणि कारागिरीची ओळख आहे.

कोल्हापुरी चप्पल नेमकी कुठून आली?

कोल्हापुरी चप्पलीचा इतिहास सांगताना एक मजेशीर गोष्ट समोर येते.तिचं नाव “कोल्हापुरी” असलं तरी तिची हस्तकला केवळ आजच्या कोल्हापूर शहरापुरती मर्यादित नाही.Geographical Indication म्हणजेच GI नोंदणीमध्ये कोल्हापुरी चप्पलशी संबंधित भौगोलिक क्षेत्रात महाराष्ट्रातील कोल्हापूर, सांगली आणि सोलापूर तसेच कर्नाटकातील धारवाड, बेळगाव, बागलकोट आणि विजापूर या भागांचा समावेश आहे. The Indian Expressम्हणजेच “कोल्हापुरी” हा शब्द एका शहरापेक्षा मोठ्या कारागिरीच्या परंपरेची ओळख बनला.या चप्पलीच्या परंपरेची मुळे अनेक शतकांपूर्वीच्या चामड्याच्या हस्तकलेत असल्याचे GI संदर्भ आणि संशोधन सांगतात. काही ऐतिहासिक संदर्भ तिच्या परंपरेचा संबंध 12व्या शतकातील कर्नाटकातील बसवेश्वरांच्या काळाशी जोडतात. मात्र आज आपण ज्या विशिष्ट शैलीला “कोल्हापुरी चप्पल” म्हणून ओळखतो, तिची ओळख आणि व्यापार पुढील काळात विकसित झाला. The Indian Express

मग “कोल्हापुरी” नाव कधी प्रसिद्ध झालं?

चामड्याच्या स्थानिक पादत्राणांच्या अनेक शैली महाराष्ट्र आणि कर्नाटकातील वेगवेगळ्या भागांत प्रचलित होत्या.काही ठिकाणी त्यांना वेगवेगळी स्थानिक नावं होती.कापशी, पैतान, कचकडी, बक्कलनळी, पुकारी अशी काही नावं वेगवेगळ्या शैलींसाठी वापरली गेल्याचे संदर्भ आढळतात. The Indian Expressपण कोल्हापूरच्या बाजारपेठेत तयार होणाऱ्या आणि विकल्या जाणाऱ्या या प्रकारच्या चामड्याच्या चप्पलांना हळूहळू “कोल्हापुरी” अशी ओळख मिळू लागली.नाव साधं होतं.पण त्यामागे एका संपूर्ण प्रदेशाची कारागिरी होती.

राजर्षी शाहू महाराज आणि कोल्हापुरी चप्पल

कोल्हापूरचा इतिहास सांगताना राजर्षी शाहू महाराज यांचं नाव टाळता येत नाही.त्यांच्या काळात कोल्हापूरच्या पायाभूत सुविधा, उद्योग आणि सामाजिक जीवनात अनेक बदल झाले.चामड्याच्या वस्तू बनवणाऱ्या कारागिरांनाही त्यांच्या काळात प्रोत्साहन मिळालं.कोल्हापुरी चप्पलीच्या व्यवसायाला बाजारपेठ मिळण्यात आणि कोल्हापूरला या हस्तकलेच्या केंद्राची ओळख मिळण्यात शाहू महाराजांच्या काळातील विकासाचा महत्त्वाचा संदर्भ आहे. संशोधनानुसार सुमारे शंभर वर्षांपूर्वी कोल्हापूरमध्ये चप्पल विक्रीसाठी स्वतंत्र बाजारपेठ विकसित झाली, जी आजच्या Chappal Galiशी जोडली जाते. The Indian Expressम्हणूनच कोल्हापुरी चप्पल आणि कोल्हापूर शहराची ओळख हळूहळू एकमेकांशी जोडली गेली.

एका चप्पलीमागे किती हात असतात?

इथेच कोल्हापुरी चप्पलीची खरी गोष्ट सुरू होते.आज दुकानात आपल्याला एक तयार जोडी दिसते.

पण ती तयार होण्यापूर्वी तिच्यावर अनेक हात काम करतात.चामड्याची निवड.चामडं कमावण्याची प्रक्रिया.कापणं.आकार देणं.भाग जोडणं.पट्टे तयार करणं.नक्षी करणं.शिवणं.घासून गुळगुळीत करणं.आणि शेवटी चप्पल पूर्ण करणं.काही अभ्यासांनुसार या प्रक्रियेत 25 किंवा त्याहून अधिक हात सहभागी होऊ शकतात. The Indian Expressम्हणजे आपण दुकानातून एक जोडी चप्पल घेतो.पण प्रत्यक्षात आपण एका संपूर्ण कारागिरीच्या साखळीचा परिणाम आपल्या हातात घेत असतो.

कोल्हापुरी चप्पलमध्ये मशीनपेक्षा हाताचं महत्त्व

पारंपरिक कोल्हापुरी चप्पलची एक महत्त्वाची ओळख म्हणजे तिची हस्तनिर्मित प्रक्रिया.पारंपरिक प्रकारांमध्ये चप्पलीचे भाग हाताने शिवले जातात. नायलॉन धागे किंवा धातूचे खिळे वापरण्याऐवजी चामड्याच्या धाग्यांचा वापर केला जात असल्याचे GI वैशिष्ट्यांशी संबंधित अभ्यासांमध्ये नमूद केले आहे. The Indian Expressम्हणून प्रत्येक जोडीमध्ये थोडा फरक दिसू शकतो.एक पट्टा थोडासा वेगळा.नक्षीमध्ये छोटासा फरक.चामड्याच्या रंगात थोडी तफावत.आणि हाच फरक तिची कमतरता नसून तिचं वैशिष्ट्य आहे.कारण ती कारखान्यातून एकसारखी बाहेर पडलेली वस्तू नसते.ती कारागिराच्या हातातून तयार झालेली वस्तू असते.चामड्याचा प्रत्येक भाग वेगवेगळं काम करतोपारंपरिक कोल्हापुरी चप्पल तयार करताना वेगवेगळ्या प्रकारच्या चामड्यांचा वापर केला जातो.काही अभ्यासांमध्ये तळासाठी मजबूत बैलाच्या चामड्याचा, आतील भागासाठी म्हशीच्या चामड्याचा आणि इतर भागांसाठी वेगवेगळ्या चामड्यांचा वापर झाल्याचे वर्णन आहे. The Indian Express

याचा अर्थ असा की चप्पल तयार करणं म्हणजे फक्त एक चामड्याचा तुकडा कापून त्याला आकार देणं नव्हे.कारागिराला कोणत्या भागासाठी कोणता चामड्याचा तुकडा योग्य आहे, त्याची जाडी किती असावी आणि तो कसा बसवायचा याचं ज्ञान असावं लागतं.ही माहिती पुस्तकातून शिकण्यापेक्षा अनुभवातून शिकवली जाणारी असते.

कोल्हापुरी चप्पल पायाला सुरुवातीला का टोचते?

ज्यांनी अस्सल कोल्हापुरी चप्पल कधी वापरली आहे त्यांना हा अनुभव नक्कीच आठवत असेल.पहिल्या काही दिवसांत ती थोडी कडक वाटू शकते.कधी पट्टा टोचतो.कधी पायाच्या बोटाजवळ त्रास होतो.पण काही काळ वापरल्यानंतर चामडं पायाच्या आकाराशी जुळू लागतं.म्हणून जुन्या वापरकर्त्यांना कोल्हापुरी चप्पल “आपल्या पायाची” वाटू लागते.चामडं कालांतराने मऊ होत जाणं आणि पायाच्या आकाराशी जुळणं हे तिच्या नैसर्गिक साहित्याचं वैशिष्ट्य आहे. The Indian Expressम्हणूनच कोल्हापुरी चप्पलचा अनुभव नवीन जोडीपेक्षा काही काळ वापरलेल्या जोडीमध्ये वेगळा असतो.

कोल्हापुरी चप्पल फक्त पुरुषांसाठी नव्हती

आज कोल्हापुरी चप्पल पुरुष आणि महिला दोघांमध्येही लोकप्रिय आहे.पण काळानुसार तिच्या डिझाइनमध्ये मोठे बदल झाले.साध्या पारंपरिक चप्पलीपासून आजच्या फॅशनमधील रंगीत, सजावटीच्या आणि वेगवेगळ्या आकारांच्या चप्पलपर्यंत अनेक प्रकार तयार झाले.1970 आणि 1980 च्या दशकात या चप्पलींना भारताबाहेरही वेगळी लोकप्रियता मिळाली. पुढे 1990 च्या दशकात फॅशनच्या मागणीनुसार विविध रंग आणि डिझाइन्स विकसित झाले. The Indian Expressम्हणजे पारंपरिक हस्तकलेने काळानुसार स्वतःमध्ये बदल करण्याची क्षमता दाखवली.

“GI Tag” म्हणजे नेमकं काय?

आजकाल एखाद्या वस्तूला “GI Tag” मिळाल्याचं आपण वारंवार ऐकतो.

पण त्याचा अर्थ काय?

Geographical Indication म्हणजे एखाद्या विशिष्ट भौगोलिक प्रदेशाशी संबंधित उत्पादनाची ओळख.त्या उत्पादनाची विशिष्ट गुणवत्ता, प्रतिष्ठा किंवा वैशिष्ट्य त्या प्रदेशाशी जोडलेलं असतं.भारताच्या GI कार्यालयाच्या माहितीनुसार GI नोंदणीमुळे अशा उत्पादनांना कायदेशीर संरक्षण मिळू शकतं आणि अनधिकृत वापराला प्रतिबंध करण्यास मदत होते. IP Indiaकोल्हापुरी चप्पलीला GI नोंदणी मिळाली असून अधिकृत GI नोंदीनुसार तिची नोंदणी 2018 मध्ये झाली आणि संबंधित नोंद महाराष्ट्र आणि कर्नाटक या दोन्ही राज्यांशी संबंधित आहे. Intellectual Property Indiaम्हणून “कोल्हापुरी” हे फक्त बाजारात वापरलं जाणारं नाव नाही.त्यामागे अधिकृत भौगोलिक ओळखही आहे.

2025 मध्ये अचानक कोल्हापुरी चप्पल पुन्हा जगभर चर्चेत का आली?

2025 मध्ये इटालियन लक्झरी फॅशन ब्रँड Prada च्या फॅशन शोमध्ये दिसलेल्या काही सँडल्सची तुलना पारंपरिक कोल्हापुरी चप्पलीशी करण्यात आली.या घटनेनंतर कोल्हापुरी चप्पल पुन्हा आंतरराष्ट्रीय चर्चेत आली.महाराष्ट्रातील कारागीर, संशोधक आणि व्यापाऱ्यांनी पारंपरिक हस्तकलेला योग्य श्रेय मिळण्याबाबत प्रश्न उपस्थित केले.यानंतर Prada कडून या डिझाइनला पारंपरिक भारतीय हस्तकलेपासून प्रेरणा मिळाल्याची कबुली देण्यात आली आणि कंपनीच्या टीमने कोल्हापूरमध्ये कारागिरांची भेट घेतली. The Indian Expressही घटना महत्त्वाची होती.कारण एका बाजूला जगातील मोठ्या फॅशन ब्रँडचे लक्ष कोल्हापुरी चप्पलीकडे गेले.पण दुसऱ्या बाजूला एक प्रश्नही समोर आला —

ज्यांच्या हातांनी ही कला पिढ्यान्‌पिढ्या जिवंत ठेवली, त्यांना या जागतिक लोकप्रियतेचा खरा फायदा किती मिळतो?

मोठी किंमत आणि छोटा कारागीर

कोल्हापुरी चप्पलची आणखी एक विसंगती इथे दिसते.एखाद्या लक्झरी ब्रँडच्या उत्पादनाची किंमत लाख रुपयांच्या आसपास जाऊ शकते.पण पारंपरिक कोल्हापुरी चप्पल बनवणाऱ्या कारागिराला त्याच्या श्रमाच्या तुलनेत मिळणारा मोबदला अनेकदा खूपच कमी असतो.

2025 मधील एका सविस्तर अभ्यासात्मक अहवालात कोल्हापुरी चप्पल उद्योगाशी संबंधित सुमारे एक लाख कामगारांचा उल्लेख करण्यात आला आणि पारंपरिक कारागिरांना मिळणाऱ्या कमी उत्पन्नाची समस्या अधोरेखित करण्यात आली. The Indian Expressही केवळ आर्थिक समस्या नाही.ही एका हस्तकलेच्या भवितव्याची समस्या आहे.

पुढची पिढी ही कला शिकणार का?

कोल्हापुरी चप्पल तयार करण्याचं कौशल्य पिढ्यान्‌पिढ्या कुटुंबांमध्ये शिकवलं गेलं.घरात मोठे लोक काम करत असताना मुलं ते पाहत मोठी होत.हळूहळू ते चामडं ओळखायला शिकत.साधनं वापरायला शिकत.पट्टा तयार करायला शिकत.शिवण शिकत.नक्षी समजून घेत.आणि काही वर्षांनी स्वतः कारागीर बनत.पण आज परिस्थिती बदलत आहे.कमी उत्पन्न, कामाची मेहनत आणि बदलत्या रोजगाराच्या संधींमुळे अनेक तरुण पारंपरिक व्यवसायाकडे वळण्यास तयार नसल्याचे अहवालांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. The Indian Expressजर पुढची पिढी या व्यवसायापासून दूर गेली तर काही वर्षांनी मशीनवर तयार केलेली “Kolhapuri-style” चप्पल सहज मिळेल.पण अस्सल हाताने तयार केलेली पारंपरिक चप्पल दुर्मीळ होऊ शकते.

मग अस्सल कोल्हापुरी कशी ओळखायची?

अस्सल पारंपरिक कोल्हापुरी चप्पलीमध्ये काही वैशिष्ट्यांकडे लक्ष देता येतं.तिचं चामडं नैसर्गिक, वनस्पतीजन्य पद्धतीने कमावलेलं असू शकतं.पारंपरिक चप्पलीमध्ये हाताने केलेली शिवण दिसते.नायलॉन धागा किंवा धातूचे खिळे हे पारंपरिक प्रकाराचं वैशिष्ट्य नाही.तिच्या डिझाइनमध्ये “कान” नावाचा बाजूचा चामड्याचा भाग आणि विशिष्ट हातकाम दिसू शकतं.तथापि बाजारात “Kolhapuri” नावाने अनेक आधुनिक किंवा यांत्रिक पद्धतीने तयार केलेले प्रकार विकले जातात, त्यामुळे फक्त नावावरून अस्सलपणा ठरवता येत नाही. GI वैशिष्ट्यांवर आधारित अस्सल पारंपरिक उत्पादन ओळखण्यासाठी उत्पादनाची रचना आणि हस्तनिर्मित प्रक्रिया महत्त्वाची आहे. The Indian Express

कोल्हापूरची Chappal Gali

कोल्हापूरमध्ये चप्पल खरेदी करण्यासाठी प्रसिद्ध असलेला भाग म्हणजे Chappal Gali.इथे एकाच रांगेत विविध प्रकारच्या चप्पली दिसतात.साध्या.जाडतळाच्या.नक्षीदार.महिलांसाठीच्या.पुरुषांसाठीच्या.पारंपरिक.आधुनिक.

एका अहवालानुसार या भागात 60 पेक्षा अधिक दुकानांचा उल्लेख आहे. The Indian Expressया गल्लीत चालताना जाणवतं की कोल्हापुरी चप्पल हा केवळ एखादा उत्पादन प्रकार नाही.तो संपूर्ण शहराच्या बाजारसंस्कृतीचा भाग आहे.

पायातली चप्पल, पण ओळख संपूर्ण महाराष्ट्राची

महाराष्ट्राची ओळख सांगताना आपण किल्ले, लेणी, सण, खाद्यसंस्कृती आणि लोककला यांचा उल्लेख करतो.पण एखाद्या प्रदेशाची ओळख त्याच्या हातांनी तयार केलेल्या वस्तूंमध्येही असते.कोल्हापुरी चप्पल त्याचं उत्तम उदाहरण आहे.एका साध्या चामड्याच्या वस्तूने एका शहराचं नाव जगभर नेलं.पण त्या नावामागे फक्त कोल्हापूर नाही.त्यामागे कारागिरांचं कौशल्य आहे.कुटुंबांची परंपरा आहे.चामड्याच्या कामाशी जोडलेली सामाजिक आणि आर्थिक कथा आहे.स्थानिक बाजारपेठा आहेत.आणि शेकडो वर्षांत बदलत गेलेली हस्तकला आहे.

आज कोल्हापुरी चप्पल विकत घेताना एक गोष्ट लक्षात ठेवा

पुढच्या वेळी तुम्ही कोल्हापुरी चप्पल खरेदी कराल, तेव्हा तिची किंमत पाहण्यापूर्वी एक क्षण तिच्याकडे नीट बघा.तिची शिवण बघा.चामडं बघा.हाताने केलेली नक्षी बघा.तिच्या मागे असलेल्या कारागिराचा विचार करा.कारण तुम्ही फक्त एक जोडी चप्पल घेत नसता.तुम्ही एका परंपरेला बाजार मिळवून देत असता.

आणि कदाचित एखाद्या कारागिराला हे सांगत असता की —

“तुमची कला अजूनही महत्त्वाची आहे.”

कोल्हापुरी चप्पलची खरी किंमत तिच्या दुकानातील टॅगवर लिहिलेली नसते.ती तिच्या प्रत्येक शिवणीत असते.प्रत्येक वळणात असते.प्रत्येक हातकामात असते.आणि त्या कारागिराच्या अनुभवात असते, ज्याने ही कला आपल्या आधीच्या पिढीकडून शिकली आणि पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्याची जबाबदारी घेतली.म्हणूनच कोल्हापुरी चप्पल ही फक्त पायात घालायची वस्तू नाही.

ती महाराष्ट्राच्या पायावर उभी असलेली एक जिवंत परंपरा आहे.

नवलकट्टा — रंजक गोष्टींचा आपला कट्टा.

स्रोत नोंद

या लेखासाठी भारत सरकारच्या Geographical Indications Registry तसेच कोल्हापुरी चप्पलचा इतिहास, कारागिरी, GI ओळख, कारागिरांची परिस्थिती आणि अलीकडील आंतरराष्ट्रीय चर्चेसंबंधी उपलब्ध संशोधनात्मक संदर्भांचा आधार घेतला आहे.