नवलकट्टा

पुण्यात राहणाऱ्या एखाद्या व्यक्तीला “मंडई” म्हटलं की डोळ्यासमोर काय येतं? गजबजलेला बाजार, फळं-भाज्यांचे ढीग, विक्रेत्यांचे आवाज, खरेदीसाठी झालेली गर्दी आणि आजूबाजूच्या जुन्या पुण्याच्या गल्ल्या.

पण पुण्याची महात्मा फुले मंडई केवळ भाजीपाला विकत घेण्याची जागा नाही.

तिच्या भिंतींनी पुण्याचा बदलता इतिहास पाहिला आहे. पेशव्यांच्या काळातील बाजारपेठेपासून ब्रिटिश काळातील नियोजित बाजारापर्यंत आणि स्वातंत्र्यलढ्यातील सभा-चळवळींपासून आजच्या गजबजलेल्या पुण्यापर्यंत मंडईने शहराचा प्रवास जवळून पाहिला आहे.

म्हणूनच पुण्याची मंडई ही एक बाजारपेठ कमी आणि शहराच्या आठवणींचं जिवंत संग्रहालय जास्त वाटते.

मंडई आधी कुठे होती?

आज आपण ज्या ठिकाणी महात्मा फुले मंडई पाहतो, तिथे सुरुवातीपासूनच बाजार नव्हता.पेशव्यांच्या काळात पुण्याचा मुख्य बाजार शनिवारवाड्याच्या आसपासच्या मोकळ्या जागेत भरत असे. शहराची लोकसंख्या वाढू लागली आणि बाजारपेठेची गर्दीही वाढत गेली तसतशी या ठिकाणी अधिक नियोजनाची गरज जाणवू लागली.पुणे शहराच्या वाढत्या व्यापारी हालचालींमुळे बाजारासाठी स्वतंत्र आणि अधिक व्यवस्थित जागा असावी, अशी कल्पना पुढे आली.याच प्रक्रियेत सध्याच्या शुक्रवार पेठ परिसरातील जागेची निवड करण्यात आली. त्या परिसराचा पूर्वीचा संबंध बागा आणि जुन्या वाड्यांशी होता. The Indian Expressम्हणजेच आजची गजबजलेली मंडई एकेकाळी वेगळ्याच स्वरूपाच्या पुण्याचा भाग होती.

1886 मध्ये पुण्याला मिळाली नवी मंडई

ब्रिटिश काळात पुण्यात वाढणाऱ्या लोकसंख्येचा आणि व्यापाराचा विचार करून एका मोठ्या बंदिस्त बाजाराची उभारणी करण्यात आली.ही बाजारपेठ 1886 मध्ये सुरू झाली.त्या वेळी तिचं नाव होतं Reay Market — तत्कालीन बॉम्बे प्रांताचे गव्हर्नर लॉर्ड रे यांच्या नावावरून.बाजाराची रचना त्या काळातील इतर इमारतींपेक्षा वेगळी होती. आजही तिच्या वास्तूमध्ये दगड, लाकूड, लोखंडी खांब आणि कौलं यांचा सुंदर वापर पाहायला मिळतो. The Indian Expressम्हणून मंडईत भाजी खरेदी करताना वर एकदा नजर टाकली तर लक्षात येतं की आपण फक्त बाजारात उभे नाही — आपण जवळपास दीडशे वर्षांच्या वास्तूच्या आत उभे आहोत.

मंडईची इमारत इतकी वेगळी का दिसते?

महात्मा फुले मंडईची वास्तुरचना तिच्या इतिहासाइतकीच वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.इमारत साधारण अष्टकोनी स्वरूपाची आहे आणि तिच्या मध्यभागी उंच मनोरा आहे. बाजाराच्या विविध भागांकडे जाणाऱ्या रचना मध्यवर्ती भागातून पसरतात.छतासाठी कौलं आणि आतल्या रचनेत लाकडी तुळया वापरण्यात आल्या. लोखंडी खांबांमुळे आतील मोठ्या जागेला आधार मिळतो.त्या काळात बाजारात हवा खेळती राहावी आणि नैसर्गिक प्रकाश मिळावा याचाही विचार वास्तुरचनेत करण्यात आला होता. The Indian Expressआज आपण या वास्तूकडे “जुनी इमारत” म्हणून पाहतो; पण तिच्या काळात ती आधुनिक बाजारपेठेची कल्पना होती.

मंडईचं नाव महात्मा फुले मंडई कधी झालं?

Reay Market हे नाव अनेक दशकं वापरलं गेलं.नंतर 1938 मध्ये या बाजाराचं नाव बदलून महात्मा फुले मंडई करण्यात आलं.या नावामागे महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या सामाजिक कार्याची आठवण जोडली गेली. The Indian Expressआज “मंडई” म्हटलं की अनेक पुणेकरांच्या तोंडून सहज “फुले मंडई” किंवा “महात्मा फुले मंडई” असंच नाव निघतं.

मंडई फक्त बाजार नव्हती

मंडईचा इतिहास फक्त फळं आणि भाज्यांपुरता मर्यादित नाही.या परिसराचा उपयोग सामाजिक आणि राजकीय घडामोडींसाठीही होत असे.स्वातंत्र्यलढ्याच्या काळात मंडई परिसरात सभा होत असत. अनेक राष्ट्रीय नेत्यांनी पुण्यातील लोकांना संबोधित करण्यासाठी या परिसराचा उपयोग केला.याच कारणामुळे मंडईला पुढे एक वेगळं टोपणनाव मिळालं —

“मंडई विद्यापीठ.”

कारण इथे केवळ बाजारातील व्यवहार होत नव्हते; इथे लोक भेटत, चर्चा करत, बातम्या समजत आणि सामाजिक-राजकीय विचारांची देवाणघेवाणही होत असे. The Indian Expressपुण्यातील जुन्या पिढ्यांसाठी बाजार ही फक्त खरेदीची जागा नव्हती. ती शहराच्या सामाजिक जीवनाचा एक भाग होती.

स्वातंत्र्यलढ्याच्या काळात मंडई परिसर

मंडई परिसराचा संबंध स्वातंत्र्य चळवळीशीही जोडला गेला.मंडईच्या मागील परिसरात असलेल्या एका वाड्यातून स्वातंत्र्यलढ्याच्या काळात गुप्त रेडिओ केंद्र चालवलं जात असल्याचा उल्लेख आढळतो.या रेडिओवरून ब्रिटिशविरोधी विचार आणि राष्ट्रीय नेत्यांची भाषणं प्रसारित केली जात असत.याच काळात मंडई परिसर मोठ्या सभा आणि जनजागृतीसाठी वापरला जात होता. महात्मा गांधींसह अनेक राष्ट्रीय नेत्यांनी पुण्यातील जनतेशी संवाद साधला होता. The Indian Expressम्हणून मंडईच्या गजबजलेल्या वातावरणामागे स्वातंत्र्यलढ्याच्या काळातील एक शांत पण महत्त्वाचा इतिहासही दडलेला आहे.

मंडईभोवतीचं पुणं कसं बदललं?

एखादी मोठी बाजारपेठ उभी राहिली की तिच्या आसपासही व्यवसाय वाढतात.मंडईच्या बाबतीतही अगदी असंच झालं.मंडईच्या आसपास विविध प्रकारची दुकानं, खाद्यपदार्थांची ठिकाणं, धार्मिक साहित्याची दुकानं आणि पारंपरिक व्यवसाय वाढत गेले.तुळशीबाग, बुधवार-कसबा परिसरातील गल्ल्या, जुन्या पेठा आणि मंडईभोवतीचा भाग यांच्यातील व्यापारी संबंध अधिक मजबूत होत गेले.आजही मंडई परिसरात चालताना काही पावलांवर दुकानाचा प्रकार बदलतो आणि जुन्या पुण्याच्या व्यवसायांची विविधता जाणवते.एका बाजूला फळं-भाज्या, दुसरीकडे धार्मिक साहित्य, कुठे बास्केट बनवणारे कारागीर, तर कुठे जुन्या पद्धतीचे खाद्यपदार्थ.हीच तर जुन्या पुण्याची खासियत होती — व्यवसाय आणि वस्ती यांचं एकमेकांशी असलेलं जवळचं नातं.

मंडई आणि तुळशीबाग यांचं नातं

पुण्याच्या जुन्या बाजारपेठांची चर्चा करताना तुळशीबागचा उल्लेख टाळता येत नाही.तुळशीबाग ही अठराव्या शतकात विकसित झालेली बाजारपेठ असून तिचं नाव तुळशीबाग वाडा आणि परिसरातील तुळशीच्या झाडांशी जोडलेलं असल्याचे उल्लेख आढळतात. आज ती कपडे, दागिने, घरगुती वस्तू, पूजेचं साहित्य आणि विविध छोट्या-मोठ्या वस्तूंसाठी प्रसिद्ध आहे. The Indian Expressमंडई आणि तुळशीबाग यांच्यामधला परिसर म्हणजे जुन्या पुण्याच्या बाजारसंस्कृतीचा एक वेगळाच अनुभव.

एका बाजूला रोजच्या स्वयंपाकासाठी लागणाऱ्या वस्तूंची खरेदी आणि दुसऱ्या बाजूला सण-समारंभ, कपडे, दागिने आणि घरगुती वस्तूंची खरेदी.म्हणूनच या भागात “बाजार” हा शब्द एका दुकानासाठी नाही, तर संपूर्ण जीवनपद्धतीसाठी वापरला जाऊ शकतो.

मंडईत खरेदीला जाणं म्हणजे एक अनुभव

आज सुपरमार्केटमध्ये गेल्यावर आपल्याला सर्व वस्तू एका जागी मिळतात.पण मंडईचा अनुभव वेगळा आहे.इथे प्रत्येक दुकानाची स्वतःची ओळख असते. कुठे एखाद्या कुटुंबाचा अनेक पिढ्यांपासून चालत आलेला व्यवसाय असतो, तर कुठे एखादा विक्रेता विशिष्ट वस्तूसाठी प्रसिद्ध असतो.काही व्यापारी आणि दुकानदारांच्या कुटुंबांनी अनेक दशकं त्याच जागी व्यवसाय केला आहे. अशा दुकानांमुळे बाजारपेठेचा इतिहास केवळ इमारतीत राहत नाही, तर माणसांमध्येही जिवंत राहतो. The Indian Expressम्हणूनच मंडईत जाणं म्हणजे फक्त “भाजी घेऊन येणं” नसतं.ते पुण्याच्या जुन्या शहराशी पुन्हा एकदा भेटणं असतं.

मंडई आणि पुण्याच्या खाण्याची संस्कृती

जिथे बाजार असतो तिथे खाण्याची ठिकाणं तयार होतातच.मंडई आणि तुळशीबाग परिसरात अनेक जुन्या खाद्यपदार्थांच्या ठिकाणांनी आपली वेगळी ओळख निर्माण केली.मंडईत पहाटेपासून व्यापारी आणि कामगारांची हालचाल सुरू होत असे. त्यामुळे आसपासच्या खाद्यपदार्थांच्या दुकानांना सकाळच्या गर्दीचं वेगळंच महत्त्व होतं.

आजही या भागातील काही जुन्या खाद्यसंस्कृतीच्या खुणा पुणेकरांच्या आठवणींचा भाग आहेत. The Indian Expressम्हणून पुण्याची बाजारपेठ आणि पुण्याची खाद्यसंस्कृती यांचं नातं फार जुनं आहे.

“मंडई विद्यापीठ” हे नाव इतकं योग्य का वाटतं?

पुण्याच्या मंडईत कोणत्याही दिवशी काही वेळ उभं राहिलं तरी शहराचा एक छोटासा नमुना दिसतो.शेतकरी आणि व्यापारी.जुने दुकानदार आणि नवीन ग्राहक.घरासाठी खरेदी करणाऱ्या महिला.हॉटेलसाठी मोठ्या प्रमाणात माल घेणारे व्यावसायिक.विद्यार्थी.पर्यटक.फोटोग्राफर.सगळे एकाच जागेत.यामुळे मंडई ही पुण्याच्या सामाजिक जीवनाची एक छोटी प्रतिकृती बनते.कदाचित म्हणूनच “मंडई विद्यापीठ” हे नाव केवळ गंमतीने दिलेलं टोपणनाव नाही. ते पुण्याच्या बाजारसंस्कृतीचं एक सुंदर वर्णन आहे.

काळ बदलला, पण मंडई राहिली

1980 मध्ये पुण्याच्या मार्केट यार्डची स्थापना झाली आणि शहराच्या घाऊक व्यापाराला एक मोठं नवं केंद्र मिळालं.तरीही मंडईचं महत्त्व संपलं नाही.ती आजही शहराच्या मध्यवर्ती भागातील महत्त्वाची किरकोळ बाजारपेठ आहे. The Indian Expressयाचं कारण एकच नाही.परंपरा, स्थान, ग्राहकांचा विश्वास, जुन्या व्यापारी कुटुंबांची उपस्थिती आणि बाजाराचा वेगळा अनुभव — या सगळ्यांनी मंडईला जिवंत ठेवलं.

जुन्या इमारतीत नवं पुणं

पुणे आज आयटी, शिक्षण, स्टार्टअप्स, मॉल्स आणि आधुनिक जीवनशैलीसाठी प्रसिद्ध आहे.पण या आधुनिक पुण्याच्या मध्यभागी अजूनही अशी ठिकाणं आहेत जी शहराला त्याच्या जुन्या मुळांशी जोडून ठेवतात.महात्मा फुले मंडई त्यापैकीच एक.तिच्या बाहेर आधुनिक पुण्याची वाहतूक धावत असते.आत मात्र अजूनही जुन्या बाजाराचा आवाज ऐकू येतो.दुकानदारांची हाक.ग्राहकांची घासाघीस.ताज्या भाज्यांचा वास.फळांच्या टोपल्या.जुन्या वास्तूची दगडी भिंत.आणि त्या सगळ्याच्या मागे जवळपास दीडशे वर्षांचा इतिहास.

मंडई आपल्याला काय सांगते?

पुण्याचा इतिहास केवळ शनिवारवाडा, पेशवे किंवा जुन्या वाड्यांमध्ये सापडत नाही.तो बाजारातही सापडतो.लोक कुठे खरेदी करत होते, कुठे व्यवसाय करत होते, कुठे भेटत होते, कुठे चर्चा करत होते — यावरून एखाद्या शहराचा स्वभाव समजतो.मंडईने पुण्याच्या या बदलत्या स्वभावाचा साक्षीदार म्हणून अनेक दशकं पाहिली आहेत.पेशव्यांच्या काळातील बाजारातून ब्रिटिश काळातील Reay Marketपर्यंत, स्वातंत्र्यलढ्यातील सभांपासून आजच्या गजबजलेल्या बाजारापर्यंत तिचा प्रवास म्हणजे पुण्याच्या शहरजीवनाचा एक छोटासा इतिहासच आहे.आणि म्हणूनच पुढच्या वेळी मंडईत गेलात, तेव्हा फक्त भाजी घेऊन परतू नका.एकदा वर बघा.त्या जुन्या वास्तूकडे बघा.आजूबाजूच्या गल्ल्यांकडे बघा.आणि स्वतःला एक प्रश्न विचारा —

“या जागेने गेल्या शंभर–पन्नास वर्षांत किती पुणेकरांना येताना–जाता पाहिलं असेल?”

कदाचित त्या क्षणी तुम्हाला जाणवेल की पुण्याचा इतिहास पुस्तकात बंद नाही.तो अजूनही जिवंत आहे.तो रस्त्यावर आहे.तो वाड्यांमध्ये आहे.तो पेठांमध्ये आहे.आणि तो आजही मंडईच्या गजबजलेल्या गल्ल्यांमध्ये श्वास घेतो.

नवलकट्टा — रंजक गोष्टींचा आपला कट्टा.

स्रोत नोंद

या लेखासाठी महात्मा फुले मंडईचा इतिहास, 1886 मधील Reay Marketची सुरुवात, वास्तुरचना, स्वातंत्र्यलढ्यातील मंडई परिसराची भूमिका आणि तुळशीबागच्या इतिहासासंबंधी उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भांचा आधार घेतला आहे. The Indian Express