नवलकट्टा

मुंबईच्या जुन्या भागातून चालताना आजूबाजूला उंच काचेच्या इमारती दिसतात. पण त्या इमारतींच्या सावलीत अजूनही काही जुन्या चाळी उभ्या आहेत.

लाकडी जिने, लांब गॅलऱ्या, एकमेकांना लागून असलेली छोटी घरं, सामायिक जागा, गॅलरीत वाळत घातलेले कपडे, अंगणातला गणपती आणि शेजारच्या घरातून येणाऱ्या स्वयंपाकाचा वास.

ही मुंबईच्या चाळींची दुनिया.आज चाळ म्हटलं की अनेकांच्या डोळ्यासमोर जुन्या इमारतीचं चित्र येतं. पण चाळ म्हणजे फक्त घरांची रचना नव्हती.

चाळ म्हणजे एक समाज होता.

एका छोट्याशा खोलीत अनेक माणसं राहायची, पण त्यांचं आयुष्य त्या चार भिंतींपलीकडे पसरलेलं असायचं. गॅलरी शेजाऱ्यांची होती, अंगण सगळ्यांचं होतं, सण सगळ्यांचे होते आणि संकट आलं की मदतही सगळ्यांची असायची.मुंबईच्या चाळींची गोष्ट म्हणजे प्रत्यक्षात मुंबईला घडवणाऱ्या सामान्य माणसांची गोष्ट आहे. Sahapedia

मुंबईत चाळींची गरज का पडली?

19व्या शतकात मुंबई झपाट्याने बदलत होती.बंदर, रेल्वे, व्यापार आणि विशेषतः कापड गिरण्यांमुळे शहरात रोजगाराच्या संधी वाढत होत्या. महाराष्ट्राच्या कोकण आणि दख्खन भागातून, तसेच देशाच्या इतर भागांतून अनेक लोक कामाच्या शोधात मुंबईत येऊ लागले.विशेषतः परळ, भायखळा आणि आसपासच्या भागात कापड गिरण्यांची संख्या वाढत गेली आणि कामगारांची संख्या झपाट्याने वाढली.

पण प्रश्न होता — हे लोक राहणार कुठे?

शहराकडे इतक्या मोठ्या संख्येने आलेल्या लोकांना राहण्यासाठी पुरेशी घरं नव्हती.त्यातूनच कामगारांसाठी मोठ्या संख्येने लहान खोल्यांच्या वसाहती तयार होऊ लागल्या.या घरांच्या रचनेतून पुढे मुंबईची खास ओळख बनलेली चाळ संस्कृती विकसित झाली. Sahapedia

चाळ म्हणजे नेमकी कशी असायची?

आजच्या फ्लॅटची कल्पना डोळ्यासमोर ठेवून चाळ समजून घेणं कठीण आहे.सामान्य चाळीत एका रांगेत अनेक छोट्या खोल्या असत. त्या खोल्यांसमोर लांब गॅलरी किंवा सामायिक मार्ग असे.अनेक चाळींमध्ये शौचालयं सामायिक असायची.काही चाळींच्या मध्यभागी मोठं अंगण असे आणि त्या अंगणाभोवती खोल्या किंवा गॅलऱ्या असत.साधारणपणे चाळी दोन ते चार मजली असू शकत आणि प्रत्येक खोली वेगळ्या कुटुंबासाठी वापरली जात असे. Sahapediaआज आपल्याला एखादी छोटी खोली अपुरी वाटेल.पण त्या काळात त्याच खोलीत झोपणं, जेवणं, मुलांचा अभ्यास, पाहुण्यांचं स्वागत आणि घरातील इतर कामं — सगळं चालायचं.

खोली छोटी होती; पण आयुष्य छोटं नव्हतं.एका खोलीत एवढी माणसं कशी राहायची?

हा चाळीच्या जीवनातील सर्वात कठीण भाग होता.कामगारांच्या काही चाळींमध्ये एका खोलीत अनेक पुरुष राहत असत. काही ठिकाणी एका खोलीत 16 किंवा त्याहून अधिक कामगार राहिल्याचे ऐतिहासिक संदर्भ मिळतात.नंतर अनेक कामगारांनी लग्न केलं, कुटुंबं मुंबईत आणली आणि त्याच छोट्या जागेत कुटुंबाचं आयुष्य सुरू झालं.जागेची कमतरता भरून काढण्यासाठी घरातील प्रत्येक वस्तूचा अनेक प्रकारे वापर केला जायचा.दिवसा वापरलेली जागा रात्री झोपण्यासाठी बदलायची.फर्निचरही गरजेनुसार हलवलं जायचं.आणि घराची मर्यादा संपली की गॅलरी, जिना, अंगण आणि इतर सामायिक जागा आयुष्याचा भाग बनायच्या. Sahapedia

चाळीत ‘शेजारी’ म्हणजे फक्त शेजारी नव्हता

आजच्या अपार्टमेंटमध्ये समोरच्या फ्लॅटमध्ये कोण राहतं हे अनेकदा माहीत नसतं.चाळीत परिस्थिती अगदी उलट होती.घरातून बाहेर पडलं की शेजारी भेटणारच.गॅलरीतून जाताना बोलणं होणारच.अंगणात मुलं खेळणार.एखाद्या घरात लग्न असेल तर संपूर्ण चाळ सहभागी होणार.एखाद्या घरात आजार असेल तर शेजारी मदतीला धावणार.एखाद्या कुटुंबात दुःख आलं तर ते दुःख फक्त त्या कुटुंबाचं राहायचं नाही.चाळीच्या रचनेमुळे लोकांना एकमेकांच्या संपर्कात राहावं लागत असे. त्यामुळे तिथे एक वेगळाच सामाजिक संबंध तयार झाला. Sahapedia

चाळीच्या अंगणात फक्त कपडे वाळत नव्हते

चाळीचं अंगण म्हणजे त्या समाजाचा छोटासा चौकच होता.मुलांचे खेळ, गप्पा, छोट्या सभा, लग्नसमारंभ, सण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम — सगळं तिथे होत असे.मुंबई महानगरपालिकेच्या पर्यटनविषयक दस्तऐवजातही चाळींच्या समूहांमध्ये असलेल्या मोकळ्या जागांचा उपयोग खेळ, लग्न आणि गणेशोत्सव यांसारख्या सामुदायिक कार्यक्रमांसाठी होत असल्याचा उल्लेख आहे. MyBMCम्हणूनच चाळीच्या वास्तूमध्ये ‘सामायिक जागा’ ही फक्त वास्तुशास्त्रीय कल्पना नव्हती.ती सामाजिक जीवनाची गरज होती.

गणपती चाळीत आला आणि सगळे एकत्र आले

मुंबईच्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या इतिहासात चाळींची भूमिका महत्त्वाची होती.लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाला मोठ्या प्रमाणावर प्रोत्साहन दिल्यानंतर मुंबईतील कामगार वस्ती आणि चाळींमध्येही गणपती उत्सव सामुदायिक पद्धतीने साजरा होऊ लागला.चाळींच्या अंगणात मंडप उभा राहायचा.वर्गणी जमा व्हायची.आरास केली जायची.नाटकं, भजनं, सांस्कृतिक कार्यक्रम व्हायचे.आणि काही दिवसांसाठी संपूर्ण चाळ एका कुटुंबासारखी दिसायची.गणपतीसोबत दिवाळी, होळी, दहीहंडी आणि इतर सणही चाळींच्या सामूहिक जीवनाचा भाग बनले. Sahapedia

चाळीतून महाराष्ट्राच्या वेगवेगळ्या गावांचा मुंबईशी संबंध जोडला गेला

मुंबईत आलेला प्रत्येक कामगार एकटाच आलेला नसायचा.तो आपल्या गावातून, नातेवाईकांच्या किंवा ओळखीच्या लोकांच्या संपर्कातून शहरात येत असे.काही चाळींमध्ये विशिष्ट गावांशी किंवा समुदायांशी संबंधित लोकांचे गट तयार झाले.

नवीन माणूस गावाहून मुंबईत आला की त्याला राहायला जागा मिळवून देणं, काम शोधण्यात मदत करणं आणि शहर समजून घेण्यास मदत करणं — या सगळ्यात अशा सामाजिक जाळ्यांची भूमिका होती.

Sahapediaच्या अभ्यासानुसार काही चाळींमध्ये गावाशी जोडलेल्या समित्या किंवा गावकरी मंडळंही कार्यरत असत. काही जागांचा वापर गावाहून आलेल्या नवीन कामगारांना तात्पुरता आसरा देण्यासाठी केला जात असे. Sahapediaम्हणजेच चाळ ही फक्त मुंबईतली वास्तू नव्हती.ती गाव आणि शहर यांच्यामधला दुवा होती.आणि मग होत्या ‘खानावळी’मुंबईच्या कामगार जीवनाचा विचार करताना खानावळींचा उल्लेख करायलाच हवा.गावाकडून आलेल्या अनेक अविवाहित कामगारांसाठी रोज स्वयंपाक करणं शक्य नव्हतं.अशावेळी चाळींमध्ये आणि आसपास महिलांनी चालवलेल्या खानावळी महत्त्वाच्या ठरल्या.स्वस्त, घरगुती जेवण मिळायचं.भात, आमटी, भाजी, भाकरी किंवा पोळी — कामगारांच्या गरजेनुसार जेवण तयार व्हायचं.या खानावळी फक्त पोट भरण्याची व्यवस्था नव्हत्या.त्या मुंबईच्या कामगार संस्कृतीचा एक महत्त्वाचा भाग बनल्या. Sahapediaआज आपण मुंबईच्या ‘टिफिन कल्चर’बद्दल बोलतो, पण त्यामागे शहरात निर्माण झालेल्या अशाच अनेक स्थानिक खाद्यव्यवस्थांची मोठी परंपरा आहे.

चाळी आणि गिरणगाव

मुंबईच्या चाळींचा इतिहास गिरणगावाशिवाय पूर्णच होऊ शकत नाही.परळ, लालबाग, वरळी, नायगाव, प्रभादेवी, शिवडी, भायखळा आणि आसपासच्या भागात मोठ्या प्रमाणावर गिरण्या आणि कामगारांच्या वसाहती वाढल्या.या परिसराला पुढे गिरणगाव — म्हणजे गिरण्यांचं गाव अशी ओळख मिळाली. MyBMCसकाळी गिरणीची शिट्टी वाजली की कामगार कामावर जायचे.दिवसभर गिरणीचा आवाज.संध्याकाळी काम संपल्यावर हजारो कामगार पुन्हा आपल्या चाळीत परतायचे.गिरणी आणि चाळ यांचं नातं इतकं जवळचं होतं की दोन्ही मिळूनच त्या काळच्या मुंबईच्या कामगार जीवनाची कल्पना पूर्ण होते.

चाळीतून कला आणि संस्कृतीही फुलली

चाळीमध्ये राहणारे लोक वेगवेगळ्या गावांमधून आणि प्रदेशांमधून आले होते.त्यांच्यासोबत त्यांच्या भाषा आल्या.त्यांच्या परंपरा आल्या.त्यांचं संगीत आलं.लोककला आली.भजन, भारूड, दशावतार, तमाशा आणि इतर सांस्कृतिक प्रकारांना चाळींच्या सामुदायिक जागांमध्ये स्थान मिळालं. Sahapediaम्हणूनच मुंबईची चाळ संस्कृती म्हणजे एका विशिष्ट समाजाची संस्कृती नव्हती.ती अनेक गावं, भाषा, जाती, धर्म आणि परंपरा एकाच जागी येऊन तयार झालेली शहरी महाराष्ट्राची संस्कृती होती.

1920 नंतर BDD चाळींचा नवा अध्याय

कामगारांची संख्या वाढत गेल्याने सरकारलाही स्वस्त घरांची गरज जाणवू लागली.1920 मध्ये ब्रिटिश सरकारने Bombay Development Department — BDD स्थापन केला. कामगारांसाठी परवडणारी घरं उपलब्ध करून देणं हा त्याच्या कामाचा एक भाग होता.यानंतर वरळी, नायगाव आणि नंतर एन. एम. जोशी मार्ग परिसरात BDD चाळी उभारल्या गेल्या.या चाळींमध्ये अतिशय लहान आकाराच्या एकखोलीच्या सदनिकांचा समावेश होता. The Indian Expressया इमारतींमध्ये राहणाऱ्या लोकांचं आयुष्यही पुढे मुंबईच्या सामाजिक इतिहासाचा भाग बनलं.

चाळीने लोकांना फक्त घर दिलं नाही

चाळीत राहणाऱ्या लोकांनी त्या जागेला स्वतःचं बनवलं.गॅलरीत छोटं दुकान उघडलं.जिन्याखाली इस्त्रीवाल्याची जागा तयार झाली.कोणी टेलरिंग सुरू केलं.कोणी छोटा व्यवसाय केला.कोणी घरगुती पदार्थ विकायला सुरुवात केली.हळूहळू चाळीच्या इमारतीतील रिकाम्या जागाही लोकांच्या रोजच्या जीवनाचा भाग बनल्या.Sahapediaच्या अभ्यासात अशा जागांमध्ये स्थानिक टेलर, इलेक्ट्रिशियन, इस्त्रीवाले आणि इतर छोट्या सेवा निर्माण झाल्याचा उल्लेख आहे. Sahapediaम्हणजे चाळ ही फक्त residential building नव्हती.ती स्वतःची छोटी अर्थव्यवस्था होती.1947 नंतर चाळीचं आयुष्य आणखी बदललंस्वातंत्र्यानंतर मुंबईत स्थलांतर वाढलं.घरांची मागणी वाढली.भाड्यांचे प्रश्न वाढले.भाडे नियंत्रणाच्या धोरणांमुळे जुन्या भाडेकरूंना काही प्रमाणात स्थैर्य मिळालं; पण दुसऱ्या बाजूला जुन्या इमारतींच्या देखभालीचा प्रश्नही गंभीर होत गेला.कमी भाडे, वाढता वापर आणि जुन्या बांधकामामुळे अनेक चाळी कालांतराने जीर्ण होत गेल्या. Sahapediaम्हणूनच आज अनेक जुन्या चाळींसमोर एकाच वेळी दोन प्रश्न उभे आहेत.

वारसा जपायचा कसा?आणिराहणाऱ्या लोकांना चांगलं, सुरक्षित घर द्यायचं कसं?चाळींचं पुनर्विकासाचं पर्व

मुंबईची जमीन महाग होत गेली आणि शहर उंच इमारतींकडे वळत गेलं.जुन्या चाळींच्या जागी मोठ्या इमारती उभ्या राहू लागल्या.काही ठिकाणी जुन्या रहिवाशांना नवीन घरं मिळाली.पण त्यासोबत एक वेगळी गोष्टही घडली.

इमारत बदलली की फक्त वास्तू बदलत नाही; परिसराचं सामाजिक आयुष्यही बदलतं.

एकत्र राहणाऱ्या कुटुंबांच्या जागी वेगवेगळे फ्लॅट आले.गॅलरी नाहीशी झाली.सामायिक अंगण नाहीसं झालं.जिन्यावरच्या गप्पा कमी झाल्या.आणि शेजारधर्माचं स्वरूपही बदललं.BDD चाळींच्या पुनर्विकासाचा प्रश्न याच मोठ्या बदलाचा भाग आहे. The Indian Expressतरीही चाळी संपलेल्या नाहीतआज मुंबईच्या अनेक भागांमध्ये जुन्या चाळी अजूनही उभ्या आहेत.गिरगाव, लालबाग, परळ, भायखळा आणि इतर जुन्या वस्त्यांमध्ये जुन्या चाळी आणि नव्या उंच इमारती एकाच परिसरात दिसतात.काही चाळींचे रहिवासी अजूनही जुन्या आठवणी जपून आहेत.एखाद्या घरात अजूनही पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेलं फर्निचर आहे.एखाद्या गॅलरीत अजूनही शेजाऱ्यांच्या गप्पा होतात.एखाद्या अंगणात अजूनही गणपती बसतो.आणि एखाद्या जुन्या खोलीत अजूनही तीन पिढ्यांच्या आठवणी एकत्र राहतात.

चाळींची खरी गोष्ट काय आहे?

मुंबईची चाळ म्हणजे गर्दीची, अरुंद घरांची आणि जुन्या इमारतींची गोष्ट म्हणून तिच्याकडे पाहणं सोपं आहे.पण तिची खरी गोष्ट त्यापेक्षा मोठी आहे.चाळींनी मुंबईला कामगार दिले.व्यवसाय दिले.कलाकार दिले.नाटकं दिली.सणांची नवी रूपं दिली.खानावळी दिल्या.शेजारधर्म दिला.आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे — वेगवेगळ्या गावांतून आलेल्या माणसांना एका शहरात एकत्र राहायला शिकवलं.आज मुंबई आकाशाला भिडणाऱ्या इमारतींचं शहर आहे.पण त्या उंच इमारतींच्या पाया जवळ अजूनही जुन्या चाळींच्या सावल्या आहेत.कारण मुंबई फक्त गगनचुंबी इमारतींनी बनलेली नाही.ती त्या छोट्या खोल्यांमध्येही बनली आहे, जिथे एका कुटुंबाकडे जागा कमी होती…पण माणसांसाठी जागा खूप होती.