आज एखाद्या मुलीने डॉक्टर होण्याचं स्वप्न पाहिलं, तर तिच्यासाठी शिक्षणाचे अनेक मार्ग उपलब्ध आहेत. पण कल्पना करा, सुमारे दीडशे वर्षांपूर्वीच्या काळाची — जेव्हा मुलींनी शिकणं, घराबाहेर पडणं आणि स्वतःच्या पायावर उभं राहणं यांनाच समाजातील अनेक लोकांचा विरोध होता.
अशा काळात महाराष्ट्रातील एका तरुणीने सातासमुद्रापार जाऊन वैद्यकीय शिक्षण घेण्याचं स्वप्न पाहिलं. तिने केवळ स्वतःसाठी हा मार्ग निवडला नाही, तर भारतीय महिलांना वैद्यकीय उपचार मिळावेत, त्यांच्यासाठी महिला डॉक्टर उपलब्ध व्हाव्यात, या विचारालाही दिशा दिली.
या तरुणीचं नाव होतं डॉ. आनंदीबाई गोपाळराव जोशी.
त्यांचं आयुष्य अवघ्या २१ वर्षांचं होतं; पण त्यांनी केलेला प्रवास आजही शिक्षण, जिद्द आणि स्त्रियांच्या स्वातंत्र्याची आठवण करून देतो.
यमुनेपासून आनंदीबाई होण्यापर्यंतचा प्रवास
आनंदीबाईंचा जन्म ३१ मार्च १८६५ रोजी महाराष्ट्रातील कल्याण येथे झाला. जन्माच्या वेळी त्यांचं नाव यमुना असं ठेवण्यात आलं होतं. पुढे विवाहानंतर त्यांचं नाव आनंदी झालं.
त्या काळात मुलींचे विवाह अगदी लहान वयात होत असत. आनंदीबाईंचाही वयाच्या नवव्या वर्षी गोपाळराव जोशी यांच्याशी विवाह झाला. गोपाळराव टपाल खात्यात काम करत होते आणि स्त्रियांनी शिक्षण घ्यावं, या विचाराचे समर्थक होते.
विवाहानंतर त्यांनी आनंदीबाईंना शिक्षणासाठी प्रोत्साहन दिलं. त्या काळातील सामाजिक वातावरण लक्षात घेतलं, तर हा निर्णय महत्त्वाचा होता. कारण मुलींनी घरकाम आणि कौटुंबिक जबाबदाऱ्यांपलीकडे जाऊन शिक्षण घ्यावं, ही कल्पनाच अनेकांना मान्य नव्हती.
आनंदीबाईंच्या आयुष्यात शिक्षणाची सुरुवात झाली; पण त्यांच्यासमोरचा प्रवास अजून खूप मोठा होता.
एका वैयक्तिक दुःखातून जन्माला आलेला मोठा संकल्प
आनंदीबाईंच्या आयुष्यातील एक दुःखद घटना त्यांच्या पुढील प्रवासाला निर्णायक वळण देणारी ठरली.
वयाच्या चौदाव्या वर्षी त्यांनी एका मुलाला जन्म दिला. मात्र, आवश्यक वैद्यकीय उपचार वेळेवर उपलब्ध न झाल्यामुळे त्यांचं बाळ जन्मानंतर अवघ्या दहा दिवसांत दगावलं.
त्या काळात भारतातील अनेक भागांत प्रशिक्षित डॉक्टरांची उपलब्धता मर्यादित होती. विशेषतः स्त्रियांना पुरुष डॉक्टरांकडे जाण्याबाबत सामाजिक संकोच आणि बंधनांचा सामना करावा लागत असे. स्त्रियांच्या आरोग्याच्या समस्या असूनही त्यांना योग्य वैद्यकीय मदत मिळणं अनेकदा कठीण ठरत असे.
स्वतःच्या आयुष्यात आलेल्या या दुःखद अनुभवामुळे आनंदीबाईंना स्त्रियांसाठी वैद्यकीय मदतीची गरज अधिक तीव्रतेने जाणवली.
इतर महिलांना अशा परिस्थितीला सामोरं जावं लागू नये, त्यांना उपचार मिळावेत आणि त्यांच्या आरोग्याची काळजी घेणाऱ्या महिला डॉक्टर उपलब्ध व्हाव्यात, असा विचार त्यांच्या मनात दृढ झाला.
यातूनच वैद्यकीय शिक्षण घेण्याचा त्यांचा संकल्प आकाराला आला.
एका वैयक्तिक दुःखाला समाजासाठी काहीतरी करण्याच्या इच्छेत रूपांतरित करणं, ही त्यांच्या आयुष्यातील अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट होती.
भारतात शिकण्याच्या मर्यादा आणि अमेरिकेला जाण्याचा निर्णय
आज भारतात अनेक वैद्यकीय महाविद्यालयं आहेत. पण एकोणिसाव्या शतकात महिलांसाठी वैद्यकीय शिक्षणाच्या संधी अत्यंत मर्यादित होत्या.
आनंदीबाईंना डॉक्टर व्हायचं होतं; मात्र त्यासाठी त्यांना परदेशात जाऊन शिक्षण घेण्याचा मार्ग स्वीकारावा लागला.
हा निर्णय घेणं सोपं नव्हतं. प्रवास, आर्थिक व्यवस्था, परदेशातील राहणीमान, भाषेची अडचण आणि समाजाकडून होणारी टीका अशा अनेक आव्हानांना त्यांना सामोरं जावं लागणार होतं.
१८८३ मध्ये अमेरिकेला जाण्यापूर्वी आनंदीबाईंनी सेरामपूर येथे एका सार्वजनिक सभेत भाषण केलं. भारतातील महिलांसाठी महिला डॉक्टर का आवश्यक आहेत, हे त्यांनी स्पष्ट केलं. वैद्यकीय शिक्षण घेऊन भारतात परतण्याची आणि आपल्या देशातील महिलांसाठी काम करण्याची त्यांची इच्छा त्यांनी मांडली.
त्यांच्या या निर्णयावर समाजातील काही लोकांनी टीका केली. परदेशात जाऊन शिक्षण घेणाऱ्या स्त्रीकडे त्या काळातील रूढींच्या चौकटीतून पाहिलं जात होतं.
तरीही आनंदीबाई आपल्या ध्येयापासून मागे हटल्या नाहीत.
अमेरिकेतील शिक्षणाचा ऐतिहासिक टप्पा
आनंदीबाई अमेरिकेत पोहोचल्या आणि फिलाडेल्फिया येथील Women’s Medical College of Pennsylvania या वैद्यकीय महाविद्यालयात त्यांनी प्रवेश घेतला.
त्या काळात परदेशात जाऊन वैद्यकीय शिक्षण घेणं हेच मोठं आव्हान होतं. त्यात वेगळी भाषा, वेगळी संस्कृती, हवामान आणि शिक्षणपद्धती यांच्याशी जुळवून घ्यावं लागत होतं.
आनंदीबाईंनी या अडचणींचा सामना करत आपलं शिक्षण सुरू ठेवलं.
१८८६ मध्ये त्यांनी वैद्यकीय पदवी प्राप्त केली. पाश्चात्त्य वैद्यकशास्त्रात अमेरिकेतून पदवी मिळवणाऱ्या पहिल्या भारतीय वंशाच्या महिलांपैकी त्या अग्रणी ठरल्या. त्यांचा हा पराक्रम त्या काळातील भारतीय महिलांच्या शिक्षणाच्या इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा होता.
त्यांच्या वैद्यकीय प्रबंधाचा विषय होता Obstetrics among the Aryan Hindoos — म्हणजेच प्राचीन भारतीय संदर्भातील प्रसूतीशास्त्र.
त्यांच्या यशाची दखल भारतातच नव्हे, तर परदेशातही घेतली गेली. त्यांच्या पदवीप्राप्तीच्या वेळी ब्रिटनच्या राणी व्हिक्टोरियाकडून अभिनंदनाचा संदेश पाठवण्यात आल्याचाही उल्लेख त्यांच्या चरित्रविषयक नोंदींमध्ये आढळतो.
महाराष्ट्रातील एका तरुणीने परदेशात जाऊन मिळवलेलं हे यश अनेकांसाठी आश्चर्याचा आणि प्रेरणेचा विषय बनलं.
भारतात परतल्यावर त्यांच्यासमोर कोणती संधी होती?
वैद्यकीय पदवी मिळवल्यानंतर आनंदीबाई भारतात परतल्या. त्यांच्या शिक्षणामागे असलेला मुख्य हेतू भारतातील महिलांसाठी वैद्यकीय सेवा उपलब्ध करून देण्याचा होता.
कोल्हापूर संस्थानातील अल्बर्ट एडवर्ड रुग्णालयाच्या महिला विभागात वैद्य म्हणून काम करण्याची जबाबदारी त्यांच्याकडे सोपवण्यात आली होती.
त्यांच्या स्वप्नाला आता प्रत्यक्ष कामाचं रूप मिळण्याची शक्यता निर्माण झाली होती. परदेशात शिक्षण घेऊन त्यांनी मिळवलेलं ज्ञान भारतातील महिलांच्या उपयोगी पडू शकलं असतं.
मात्र, नियतीने त्यांना फारसा वेळ दिला नाही.
परदेशात असतानाच त्यांची प्रकृती खालावू लागली होती. भारतात परतल्यानंतरही त्यांची तब्येत सुधारली नाही.
२६ फेब्रुवारी १८८७ रोजी पुण्यात त्यांचं निधन झालं. त्या वेळी त्या अवघ्या २१ वर्षांच्या होत्या; त्यांच्या बाविसाव्या वाढदिवसाला अजून एक महिना बाकी होता.
डॉक्टर होण्यासाठी त्यांनी केलेला संघर्ष यशस्वी झाला होता; पण आपल्या देशातील महिलांसाठी प्रत्यक्ष वैद्यकीय सेवा देण्याचं त्यांचं स्वप्न पूर्ण होण्याआधीच त्यांचा प्रवास संपला.
आनंदीबाई जोशी आजही का लक्षात राहतात?
आनंदीबाईंची गोष्ट केवळ पहिल्या महिला डॉक्टरांपैकी एक होण्यापुरती मर्यादित नाही.
त्यांच्या काळात स्त्रियांसाठी शिक्षणाच्या संधी कमी होत्या. समाजाच्या अपेक्षा वेगळ्या होत्या आणि स्वतःच्या ध्येयासाठी घराबाहेर पडणाऱ्या महिलांना अनेक प्रश्नांना सामोरं जावं लागत होतं.
अशा परिस्थितीत त्यांनी वैद्यकीय शिक्षण घेण्याचा निर्णय घेतला. त्यांच्या आयुष्यात वैयक्तिक दुःख होतं, सामाजिक विरोध होता आणि आरोग्याच्या अडचणीही होत्या. तरीही त्यांनी आपलं ध्येय सोडलं नाही.
त्यांचा प्रवास आपल्याला हेही शिकवतो की एखाद्या व्यक्तीचं योगदान तिच्या आयुष्याच्या लांबीवरून मोजता येत नाही. कधी कधी एखाद्या व्यक्तीने उघडलेला मार्ग पुढच्या पिढ्यांसाठी अधिक महत्त्वाचा ठरतो.
आज भारतात असंख्य महिला डॉक्टर, संशोधक आणि वैद्यकीय क्षेत्रातील व्यावसायिक काम करत आहेत. या क्षेत्रात महिलांचा प्रवेश सहज झाला नाही. त्यामागे अनेक पिढ्यांतील महिलांचे प्रयत्न आणि अडथळे पार करणाऱ्या अग्रणी व्यक्तींचा वाटा आहे.
आनंदीबाई जोशी या त्या अग्रणी व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक आहेत.
महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक प्रेरणादायी गोष्ट
महाराष्ट्राचा वारसा म्हटलं की आपल्याला किल्ले, ऐतिहासिक वास्तू, संतपरंपरा आणि समाजसुधारक आठवतात. पण या वारशात अशा व्यक्तींचाही समावेश होतो, ज्यांनी आपल्या काळातील मर्यादांना आव्हान दिलं आणि पुढच्या पिढ्यांसाठी नवीन वाटा निर्माण केल्या.
आनंदीबाई जोशी यांची गोष्ट त्यापैकीच एक आहे.
कल्याणमधील एका लहान मुलीने डॉक्टर होण्याचं स्वप्न पाहिलं. त्या स्वप्नासाठी तिने हजारो किलोमीटरचा प्रवास केला, परदेशात शिक्षण घेतलं आणि वैद्यकीय पदवी मिळवली. तिचं आयुष्य लहान ठरलं, पण तिच्या प्रयत्नांनी भारतीय महिलांच्या शिक्षणाच्या इतिहासात कायमची नोंद निर्माण केली.
काही माणसं इतिहासात मोठी ठरतात कारण त्यांनी किती काळ जगलं यामुळे नव्हे, तर त्यांनी आपल्या काळाच्या मर्यादांपलीकडे जाऊन काय साध्य केलं यामुळे. आनंदीबाई जोशी यांची गोष्ट हेच सांगते.
Leave a Reply