नवलकट्टा

समुद्राच्या लाटा, हिरव्यागार डोंगररांगा, लाल माती आणि नारळी-पोफळीच्या बागा—कोकण म्हटलं की डोळ्यांसमोर असं निसर्गरम्य चित्र उभं राहतं. पण या परिचित निसर्गाच्या पलीकडे एक असं जग दडलं आहे, ज्याची गोष्ट दगडांवर कोरलेली आहे.

कोकणातील काही कातळसड्यांवर प्रचंड आकाराचे प्राणी, मानवी आकृत्या, भौमितिक रचना आणि इतर अनोखे आकार दिसतात. जमिनीच्या पातळीवर असलेल्या कठीण खडकात कोरलेल्या या आकृत्या म्हणजे प्राचीन मानवी सर्जनशीलतेचे महत्त्वाचे पुरावे आहेत.

या कलाकृतींना कातळशिल्पं किंवा इंग्रजीत Petroglyphs आणि Geoglyphs या संज्ञांनी ओळखलं जातं. मात्र या दोन संज्ञांमध्ये थोडा फरक आहे. खडकावर कोरलेल्या आकृत्यांना सामान्यतः पेट्रोग्लिफ्स म्हणतात, तर जमिनीच्या किंवा खडकाच्या विस्तीर्ण पृष्ठभागावर तयार केलेल्या मोठ्या आकृत्यांना जिओग्लिफ्स म्हणतात. कोकणातील अनेक प्रसिद्ध आकृत्या दुसऱ्या प्रकारात मोडतात.

या शिल्पांकडे पाहताना एक प्रश्न मनात येतो—ज्या काळात आजच्यासारखी यंत्रं, आधुनिक साधनं आणि सोयी उपलब्ध नव्हत्या, त्या काळातील माणसांनी हे आकार कसे तयार केले असतील? आणि सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे, त्यांनी हे आकार का कोरले असतील?

कातळसड्यांवर सापडलेलं प्राचीन जग

कोकणात अनेक ठिकाणी जमिनीच्या पृष्ठभागावर कठीण जांभ्या खडकाचे विस्तीर्ण सपाट भाग दिसतात. स्थानिक भाषेत अशा भूभागाला कातळसडा किंवा सडा म्हटलं जातं.

पावसाळ्यात या भागांवर पाणी साचतं, लहान जलप्रवाह तयार होतात आणि पावसाळ्यानंतर काही ठिकाणी पाण्याचे खळगे दिसतात. अशाच खडकाळ पृष्ठभागांवर प्राचीन काळातील लोकांनी विविध आकृत्या कोरल्या.

या आकृत्यांमध्ये हत्ती, वाघ, इतर वन्यप्राणी, मासे, सागरी जीव, मानवी आकृत्या आणि भूमितीय आकारांसारखे नमुने आढळतात. काही आकृत्या सहज ओळखता येतात, तर काहींचा नेमका अर्थ समजून घेणं कठीण आहे.

या कलाकृतींचं वैशिष्ट्य म्हणजे त्या गुहेच्या भिंतीवर किंवा एखाद्या बंदिस्त जागेत नसून उघड्या परिसरात आहेत. त्यामुळे त्यांचा संबंध केवळ कलानिर्मितीशीच नव्हे, तर त्या काळातील मानवी जीवन, निसर्गाशी असलेलं नातं आणि परिसराच्या वापराशीही असू शकतो.

या आकृत्या नेमक्या किती जुन्या आहेत?

कातळशिल्पांविषयी सर्वाधिक उत्सुकता निर्माण करणारा प्रश्न म्हणजे त्यांचं वय.

कोकणातील जिओग्लिफ्सच्या काही समूहांचा संबंध मध्याश्मयुगापासून ते प्रारंभीच्या ऐतिहासिक काळापर्यंतच्या दीर्घ कालखंडाशी जोडला जातो. युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांच्या तात्पुरत्या यादीतील नोंदीत या वारशासाठी सुमारे 12,000 वर्षांच्या सांस्कृतिक परंपरेचा उल्लेख आहे.

मात्र याचा अर्थ असा नाही की प्रत्येक आकृती 12,000 वर्षांपूर्वीच तयार झाली. वेगवेगळ्या ठिकाणांवरील आकृत्या वेगवेगळ्या काळात तयार झाल्या असण्याची शक्यता आहे. त्यांचं नेमकं वय, निर्मितीचा क्रम आणि उपयोग समजून घेण्यासाठी पुरातत्त्वीय अभ्यास महत्त्वाचा आहे.

या गोष्टीतली खरी रंजक बाब अशी की, हजारो वर्षांचा मानवी इतिहास समजून घेण्यासाठी आपल्याला नेहमी लिखित कागदपत्रांचीच गरज असते असं नाही. कधी कधी दगडावर उमटलेली एक आकृतीही भूतकाळाचा महत्त्वाचा धागा ठरू शकते.

हत्ती, मासे आणि इतर प्राणी दगडांवर का कोरले असतील?

या शिल्पांमध्ये प्राण्यांची विविधता विशेष लक्ष वेधून घेते. काही आकृत्यांमध्ये मोठे भूचर प्राणी दिसतात, तर काहींमध्ये सागरी किंवा जलचर जीवांचे आकार आढळतात.

यातून त्या काळातील लोकांना आपल्या आसपासच्या जीवसृष्टीचं निरीक्षण करण्याची सवय होती, असं सूचित होऊ शकतं. त्यांच्या दैनंदिन जीवनात प्राण्यांचं महत्त्व असावं, किंवा काही प्राण्यांना सांस्कृतिक अथवा प्रतीकात्मक अर्थ असावा, अशी शक्यताही अभ्यासक विचारात घेतात.

मात्र प्रत्येक आकृतीचा अर्थ निश्चितपणे सांगता येत नाही. एखादा प्राणी कोरलेला दिसला म्हणजे तो धार्मिक प्रतीक होता, किंवा त्या ठिकाणी एखादा विशिष्ट विधी होत असे, असा निष्कर्ष पुराव्याशिवाय काढणं योग्य ठरणार नाही.

या शिल्पांचं महत्त्व नेमकं इथेच आहे. ती आपल्याला काही गोष्टी दाखवतात, पण प्रत्येक प्रश्नाचं उत्तर देत नाहीत. त्यामुळे संशोधनासाठी नवे प्रश्नही निर्माण होतात.

बारसू, कशेळी आणि उक्षी: कोकणातील महत्त्वाची ठिकाणं

रत्नागिरी जिल्हा आणि दक्षिण कोकणातील काही भागांमध्ये अशा शिल्पांचे उल्लेखनीय समूह आढळतात. कशेळी, बारसू, उक्षी, देवाचे गोठणे, जांभरूण आणि कुडोपी ही त्यांपैकी काही महत्त्वाची ठिकाणं आहेत.

कशेळी परिसरातील आकृत्यांमुळे या प्राचीन वारशाकडे अनेकांचं लक्ष वेधलं गेलं. इथल्या कातळावर कोरलेल्या मोठ्या आकृत्या आणि त्यांची रचना पाहताना प्राचीन लोकांनी खडकाच्या पृष्ठभागाचा किती विचारपूर्वक वापर केला असेल, याची कल्पना येते.

बारसू आणि इतर ठिकाणांवरील शिल्पंही या व्यापक सांस्कृतिक वारशाचा भाग आहेत. प्रत्येक ठिकाणची रचना, आकृत्यांचे आकार आणि त्यांची मांडणी वेगवेगळी असू शकते. त्यामुळे ही सर्व शिल्पं एकाच वेळी, एकाच व्यक्तीने किंवा एकाच उद्देशाने तयार केली गेली असं गृहीत धरता येत नाही.

ही ठिकाणं केवळ एखाद्या गावाची स्थानिक ओळख नाहीत. ती कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती, निसर्गाशी असलेलं नातं आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची आहेत.

दगडावर एवढ्या मोठ्या आकृत्या कशा तयार केल्या असतील?

आज एखाद्या खडकावर आकृती तयार करायची झाली, तर आधुनिक साधनं वापरून ते काम तुलनेने सोपं होऊ शकतं. पण प्राचीन काळात हे काम करण्यासाठी खडकाचं स्वरूप समजून घेणं, योग्य जागा निवडणं आणि उपलब्ध साधनांचा कौशल्याने वापर करणं आवश्यक होतं.

कोकणातील कातळशिल्पं तयार करण्यासाठी खडकाच्या पृष्ठभागावर कोरण्याच्या किंवा खडकाचा काही भाग काढून टाकण्याच्या पद्धती वापरल्या गेल्या. खडकाची कडकपणा, पृष्ठभागाची स्थिती आणि वापरलेली साधनं यांमुळे आकृत्यांच्या रचनेत फरक पडत असावा.

यातील काही आकृत्या मोठ्या आकाराच्या आहेत. त्यामुळे त्यांची निर्मिती करताना केवळ हातोटीच नव्हे, तर आकाराचं नियोजन आणि जागेचं भानही आवश्यक असावं.

तरीही या आकृत्या तयार करण्यासाठी नेमकी कोणती साधनं वापरली गेली, किती वेळ लागला आणि कामात किती लोक सहभागी झाले, याबाबत प्रत्येक ठिकाणासाठी एकच निश्चित उत्तर देता येत नाही. या प्रश्नांची उत्तरं पुरातत्त्वीय संशोधनातूनच अधिक स्पष्ट होऊ शकतात.

कोकणातील प्राचीन जीवन समजून घेण्यासाठी हा वारसा का महत्त्वाचा आहे?

कोकणाचा इतिहास सांगताना आपण अनेकदा बंदरं, व्यापारी मार्ग, किल्ले, मंदिरे आणि ऐतिहासिक राजवटींचा उल्लेख करतो. पण या इतिहासाच्या खूप आधी या प्रदेशात मानवी जीवन कसं होतं, याबद्दलची माहिती तुलनेने कमी आहे.

कातळशिल्पं हा त्या माहितीचा एक महत्त्वाचा स्रोत आहे. त्यांच्यातून प्राचीन लोकांना परिचित असलेल्या जीवसृष्टीची, त्यांच्या कलात्मक कौशल्याची आणि निसर्गाशी असलेल्या संबंधांची झलक मिळू शकते.

या आकृत्यांचा अभ्यास केल्याने कोकणातील पर्यावरणाचा भूतकाळ समजून घेण्यासही मदत होऊ शकते. काही शिल्पांमध्ये दाखवलेले प्राणी आणि त्यांचे आकार त्या काळातील जीवसृष्टीविषयी प्रश्न निर्माण करतात. मात्र एखाद्या आकृतीच्या आधारेच एखादी प्रजाती नेमक्या कोणत्या काळात किंवा कोणत्या कारणाने नाहीशी झाली, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

म्हणूनच या शिल्पांकडे केवळ सुंदर दगडी आकृत्या म्हणून नव्हे, तर संशोधनासाठी महत्त्वाचे पुरावे म्हणून पाहणं आवश्यक आहे.

युनेस्कोच्या यादीत कोकणातील कातळशिल्पांचा उल्लेख

या वारशाचं महत्त्व भारताबाहेरही नोंदवलं गेलं आहे. कोकण प्रदेशातील जिओग्लिफ्सचा समावेश फेब्रुवारी 2022 मध्ये युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांच्या Tentative List म्हणजेच तात्पुरत्या यादीत करण्यात आला.

या नोंदीत महाराष्ट्र आणि गोव्यातील विविध ठिकाणांवरील शिल्पसमूहांचा उल्लेख आहे. त्यांचा अभ्यास प्रागैतिहासिक मानवी सर्जनशीलता, खडकावर आकृत्या कोरण्याचं तंत्र आणि त्या काळातील पर्यावरण समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा मानला जातो.

इथे एक गोष्ट लक्षात घेणं आवश्यक आहे: युनेस्कोच्या तात्पुरत्या यादीत नाव असणं आणि जागतिक वारसा स्थळ म्हणून अंतिम मान्यता मिळणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. त्यामुळे कोकणातील या शिल्पांना युनेस्कोची अंतिम जागतिक वारसा मान्यता मिळाली आहे, असं म्हणणं योग्य ठरणार नाही.

तरीही या नोंदीमुळे कोकणातील प्राचीन वारशाकडे अधिक गांभीर्याने पाहण्याची आणि त्याचं संवर्धन करण्याची गरज अधोरेखित होते.

हा वारसा जपणं आपल्या हातात आहे

कातळशिल्पं हजारो वर्षं टिकून राहिली असली, तरी ती कायम सुरक्षित राहतील याची खात्री नाही. हवामानाचा परिणाम, खडकाच्या पृष्ठभागाची झीज, अनियंत्रित पर्यटन, वाहनांची वर्दळ आणि मानवी हस्तक्षेप यांमुळे या वारशाला धोका निर्माण होऊ शकतो.

कुतूहलापोटी आकृत्यांवर रंग लावणं, त्यांच्यावर ओरखडे काढणं, खडकावर वाहनं चालवणं किंवा परिसरात कचरा टाकणं यामुळे नुकसान होऊ शकतं. म्हणूनच या ठिकाणी भेट देताना स्थानिक नियम पाळणं आणि आकृत्यांना हात न लावता त्यांचं निरीक्षण करणं महत्त्वाचं आहे.

स्थानिक समुदाय, पुरातत्त्व विभाग, संशोधक आणि पर्यटक यांनी एकत्रितपणे या वारशाचं महत्त्व समजून घेतलं, तर त्याचं संवर्धन अधिक प्रभावीपणे करता येऊ शकतं.

दगडांमध्ये जपलेली एका जुन्या जगाची आठवण

कोकणातील कातळशिल्पं पाहताना आपल्याला भूतकाळाची संपूर्ण कहाणी मिळत नाही. कोणत्या आकृतीचा नेमका अर्थ काय होता, त्या कशासाठी तयार केल्या गेल्या आणि त्यामागे कोणत्या कल्पना होत्या, यांपैकी अनेक प्रश्न अजूनही अभ्यासाचे विषय आहेत.

पण या शिल्पांमधून एक गोष्ट स्पष्ट होते: हजारो वर्षांपूर्वीच्या लोकांनी आपल्या अनुभवांना, निरीक्षणांना आणि कल्पनांना खडकावर आकार दिला. त्यांनी तयार केलेल्या आकृत्या आजही आपल्याला थांबून पाहायला आणि विचार करायला भाग पाडतात.

कोकणातला एखादा कातळसडा त्यामुळे केवळ सपाट खडक राहत नाही. तो मानवी सर्जनशीलतेचा, निसर्गाशी असलेल्या नात्याचा आणि इतिहासातील हरवलेल्या पानांचा एक महत्त्वाचा पुरावा बनतो.

कधी कोकणात फिरायला गेलात, तर समुद्रकिनारे आणि डोंगररांगांबरोबर या प्राचीन कातळशिल्पांचाही विचार करा. कारण या दगडांवर कोरलेलं जग आपल्याला एक महत्त्वाची गोष्ट सांगतं—इतिहास नेहमी पुस्तकांतच लिहिलेला नसतो; कधी तो आपल्या पायाखालच्या जमिनीतही जपलेला असतो.

Sources

• UNESCO World Heritage Centre — Geoglyphs of Konkan Region of India. कातळशिल्पांचे प्रकार, ठिकाणं, सांस्कृतिक महत्त्व आणि तात्पुरत्या यादीतील स्थिती. UNESCO World Heritage Centre+1
• UNESCO World Heritage Centre — Tentative Lists submitted by States Parties. भारताच्या तात्पुरत्या यादीतील नोंदीची पुष्टी.