नवलकट्टा

लिज्जत पापडची गोष्ट: गिरगावातल्या सात महिलांपासून देशभर पोहोचलेल्या व्यवसायापर्यंतचा प्रवास

घरात जेवण वाढलं की ताटात भाजी, पोळी, भात आणि कधीतरी कुरकुरीत पापडही असतो. पाहुणे आले की पापड भाजला जातो, सणासुदीला तळला जातो आणि अनेक घरांत तो जेवणाचा आवडता भाग असतो. पण याच पापडामागे एका मोठ्या व्यवसायाची आणि हजारो महिलांच्या कष्टांची गोष्ट दडलेली आहे, हे किती जणांना माहीत असेल?

आज लिज्जत पापड हे नाव अनेक भारतीय घरांमध्ये परिचित आहे. मात्र या प्रवासाची सुरुवात एखाद्या मोठ्या कारखान्यात, आलिशान कार्यालयात किंवा मोठ्या गुंतवणुकीतून झाली नव्हती. सुरुवात झाली होती मुंबईच्या गिरगावात, सात महिलांच्या एका छोट्याशा प्रयत्नातून.

15 मार्च 1959: चार पॅकेट्सपासून सुरू झालेला प्रवास

1959 सालची मुंबई आजच्यासारखीच गजबजलेली होती. गिरगाव हा दाट लोकवस्तीचा परिसर. तिथल्या एका जुन्या इमारतीत राहणाऱ्या सात महिलांनी स्वतःच्या पायावर उभं राहण्यासाठी एकत्र येण्याचा निर्णय घेतला.

15 मार्च 1959 रोजी या महिलांनी पापड बनवण्याचं काम सुरू केलं. पहिल्या दिवशी त्यांनी तयार केले पापडांचे अवघे चार पुडे!

आजच्या काळात एखादा व्यवसाय सुरू करायचा म्हटलं की ब्रँडिंग, जाहिरात, सोशल मीडिया, वेबसाइट आणि गुंतवणूक अशा अनेक गोष्टींचा विचार केला जातो. पण या सात महिलांकडे मोठी आर्थिक ताकद नव्हती. त्यांच्याकडे होतं ते पापड बनवण्याचं कौशल्य, मेहनत करण्याची तयारी आणि एकत्र काम करण्याचा निर्धार.

या उपक्रमासाठी त्यांनी 80 रुपयांचं कर्ज घेतलं होतं. त्या काळातली ही रक्कम आजच्या तुलनेत किती होती, यापेक्षा महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे त्यांनी व्यवसायाची सुरुवात उपलब्ध साधनांमधून केली.

त्यांना पुढे देशभर ओळखला जाणारा ब्रँड उभा करायचा आहे, अशी मोठी योजना पहिल्याच दिवशी तयार होती का, हे सांगता येत नाही. मात्र त्यांनी नियमित उत्पादन करण्याचा आणि ग्राहकांचा विश्वास मिळवण्याचा निर्णय घेतला. त्या छोट्या निर्णयातून पुढच्या प्रवासाची पायाभरणी झाली.

या सात महिला नेमकं काय शोधत होत्या?

या उपक्रमामागे केवळ पापड विकण्याचा विचार नव्हता. महिलांना स्वतःच्या मेहनतीतून उत्पन्न मिळावं आणि सन्मानाने जगण्याची संधी मिळावी, हा त्यामागचा महत्त्वाचा उद्देश होता.

घरगुती कामं सांभाळताना महिलांकडे अनेक कौशल्यं असतात. स्वयंपाक, पदार्थ बनवणं, शिवणकाम किंवा इतर हस्तकौशल्यं ही त्यापैकी काही उदाहरणं. मात्र या कौशल्यांचं नियमित उत्पन्नात रूपांतर करण्याची संधी प्रत्येकाला मिळतेच असं नाही.

गिरगावातील या महिलांनी पापड बनवण्याच्या कौशल्याला व्यवसायाचं स्वरूप दिलं. त्यासाठी त्यांनी एकत्र काम केलं आणि तयार माल विकण्यावर भर दिला.

ही गोष्ट महत्त्वाची आहे, कारण त्यांनी आपला व्यवसाय केवळ मदतीवर अवलंबून ठेवण्याऐवजी उत्पादन आणि विक्रीच्या माध्यमातून उभा करण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या कामाला ग्राहक मिळाले, तरच व्यवसाय टिकेल आणि पुढे वाढेल, हे त्यांनी सुरुवातीपासून स्वीकारलं.

घरातून सुरू झालेलं काम वाढू लागलं

सुरुवातीला उत्पादनाचं प्रमाण कमी होतं. पण पापडांना मागणी मिळू लागल्यावर अधिक महिलांना या उपक्रमात सहभागी होण्याची संधी मिळाली.

सात महिलांपासून सुरू झालेलं काम हळूहळू मोठं होऊ लागलं. सदस्यांची संख्या वाढत गेली आणि पापड बनवण्याचं काम अधिक संघटित पद्धतीने होऊ लागलं.

इथे व्यवसाय वाढवण्याची एक वेगळी पद्धत दिसते. सुरुवातीलाच मोठी यंत्रसामग्री उभारण्याऐवजी महिलांच्या सहभागातून उत्पादन वाढवण्यात आलं. कामाची विभागणी, दर्जा टिकवणं आणि विक्रीसाठी तयार माल पुरवणं या गोष्टी अधिक महत्त्वाच्या ठरल्या.

या व्यवस्थेमुळे घरगुती कौशल्याचा उपयोग करून अनेक महिलांना कामाशी जोडण्याची संधी निर्माण झाली.

‘लिज्जत’ हे नाव कसं पुढे आलं?

व्यवसाय सुरू झाला, ग्राहक मिळू लागले आणि उत्पादन वाढू लागलं. मात्र व्यवसायाची ओळख निर्माण करण्यासाठी नावही महत्त्वाचं होतं.

या संस्थेचं अधिकृत नाव श्री महिला गृह उद्योग लिज्जत पापड असं आहे. ‘लिज्जत’ हे नाव पुढे पापडांच्या ब्रँडशी जोडले गेलं आणि ग्राहकांच्या लक्षात राहिलं.

व्यवसायात उत्पादनाचा दर्जा महत्त्वाचा असतोच; पण ग्राहकाला उत्पादन ओळखता आलं पाहिजे, ते सहज लक्षात राहिलं पाहिजे आणि पुन्हा खरेदी करताना त्याच नावावर विश्वास ठेवता आला पाहिजे. लिज्जतच्या प्रवासात ब्रँडची ओळख निर्माण होणं हा एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला.

आज बाजारात अनेक प्रकारचे पापड उपलब्ध आहेत. अशा स्पर्धेत एखाद्या नावाला अनेक वर्षं ओळख मिळणं ही सहज घडणारी गोष्ट नाही. त्यासाठी उत्पादनाचा सातत्यपूर्ण दर्जा, ग्राहकांपर्यंत पोहोच आणि विश्वास टिकवण्याची गरज असते.

1966: संस्थेला मिळालं अधिक औपचारिक स्वरूप

लिज्जतच्या इतिहासात 1966 हे वर्ष महत्त्वाचं ठरलं. त्या वर्षी संस्थेची सोसायटी म्हणून नोंदणी झाली आणि खादी व ग्रामोद्योग आयोगाकडून तिला ग्रामोद्योग म्हणून मान्यता मिळाली.

हा टप्पा महत्त्वाचा होता, कारण एका छोट्या घरगुती उपक्रमाचं अधिक औपचारिक संस्थात्मक स्वरूप तयार होत होतं.

संस्था वाढत असताना कामकाजाची रचना, जबाबदाऱ्या, उत्पादनाची व्यवस्था आणि विक्री यांचं नियोजन आवश्यक असतं. केवळ उत्पादन चांगलं असून पुरेसं नसतं; व्यवसाय दीर्घकाळ चालवण्यासाठी त्यामागे योग्य व्यवस्था असावी लागते.

लिज्जतच्या बाबतीत महिलांचा सहभाग आणि स्वावलंबन हा विचार संस्थेच्या ओळखीचा महत्त्वाचा भाग राहिला.

लिज्जतचा व्यवसाय इतरांपेक्षा वेगळा कसा आहे?

लिज्जतची ओळख फक्त पापड बनवणारी संस्था अशी नाही. महिलांनी एकत्र येऊन चालवलेली संस्था म्हणूनही तिचं वेगळेपण आहे.

संस्थेच्या अधिकृत माहितीनुसार, तिचा विस्तार अनेक राज्यांमध्ये झाला असून देशभरात 83 शाखा आणि 27 विभाग आहेत. सुरुवातीच्या सात सदस्यांपासून संस्थेचा सदस्यवर्ग 45,000 हून अधिक महिलांपर्यंत पोहोचल्याचं संस्थेच्या संकेतस्थळावर नमूद आहे.

ही आकडेवारी संस्थेच्या स्वतःच्या अधिकृत माहितीनुसार आहे; प्रत्यक्ष संख्या कालांतराने बदलू शकते.

या विस्तारातून एक गोष्ट लक्षात येते: व्यवसाय वाढवताना सुरुवातीचा उद्देश टिकवून ठेवणं हेही महत्त्वाचं असतं. लिज्जतने पापडांबरोबरच इतर उत्पादनांचाही विस्तार केला. आज संस्थेच्या उत्पादनांमध्ये विविध खाद्यपदार्थ आणि काही घरगुती वापराच्या वस्तूंचाही समावेश आहे.

म्हणजेच एका उत्पादनापासून सुरू झालेला उपक्रम पुढे अधिक व्यापक उत्पादनव्यवस्थेत बदलला.

या गोष्टीतून व्यवसाय करणाऱ्यांनी काय शिकावं?

लिज्जतचा प्रवास पाहताना काही व्यावहारिक गोष्टी लक्षात येतात.

पहिली गोष्ट म्हणजे, व्यवसाय सुरू करण्यासाठी नेहमीच मोठ्या भांडवलाची गरज असते असं नाही. व्यवसायाच्या स्वरूपानुसार कमी साधनांमधूनही सुरुवात करता येऊ शकते. मात्र कमी भांडवल म्हणजे कोणताही धोका नाही, असं नव्हे. उत्पादन खर्च, कच्चा माल, विक्री आणि नियमित उत्पन्न यांचा विचार करावा लागतो.

दुसरी गोष्ट म्हणजे, उत्पादनाचा दर्जा टिकवणं महत्त्वाचं आहे. ग्राहकाने एकदा उत्पादन विकत घेतलं आणि त्याला ते आवडलं, तर तो पुन्हा खरेदी करू शकतो. अशा प्रकारे ग्राहकांचा विश्वास व्यवसायाच्या वाढीत महत्त्वाची भूमिका बजावतो.

तिसरी गोष्ट म्हणजे, एकत्र काम करण्याची ताकद. प्रत्येक व्यक्तीने स्वतंत्रपणे काम करण्याऐवजी कौशल्यं, वेळ आणि जबाबदाऱ्या एकत्र केल्यास मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन करणं शक्य होऊ शकतं.

आणि चौथी गोष्ट म्हणजे, व्यवसायाचा उद्देश आणि त्याची व्यवस्था या दोन्हींचं महत्त्व. चांगली कल्पना असणं पुरेसं नाही; ती नियमितपणे आणि शिस्तबद्ध पद्धतीने राबवता आली पाहिजे.

एका पापडामागे दडलेली मोठी गोष्ट

लिज्जत पापडची गोष्ट म्हणजे केवळ सात महिलांनी व्यवसाय सुरू केला आणि तो मोठा झाला, एवढंच नाही. या प्रवासात महिलांना उत्पन्नाची संधी मिळाली, सामूहिक प्रयत्नांतून संस्था वाढली आणि घरगुती कौशल्याला व्यापक बाजारपेठ मिळू शकते, हेही दिसून आलं.

अर्थात, कोणत्याही मोठ्या संस्थेचा प्रवास आव्हानांशिवाय होत नाही. उत्पादनाचा दर्जा, बाजारातील स्पर्धा, खर्च, वितरण आणि बदलत्या ग्राहकांच्या गरजा यांचा विचार सतत करावा लागतो. लिज्जतचा इतिहास समजून घेताना या व्यावसायिक वास्तवाकडेही लक्ष द्यायला हवं.

तरीही या गोष्टीची सुरुवात लक्षात राहते—मुंबईतील एका इमारतीच्या गच्चीवर सात महिला एकत्र आल्या, त्यांनी पापडांचे चार पुडे तयार केले आणि व्यवसाय सुरू ठेवण्याचा निर्धार केला.

आज घरात पापडाचं पॅकेट उघडताना कदाचित आपण त्यामागचा हा इतिहास आठवणार नाही. पण त्या साध्या पॅकेटमागे महिलांच्या मेहनतीची, संघटित प्रयत्नांची आणि छोट्या सुरुवातीला मोठं रूप देण्याच्या शक्यतेची गोष्ट आहे.

कधी कधी मोठ्या व्यवसायाची सुरुवात मोठ्या कार्यालयातून होत नाही. ती सुरू होते एका छोट्या कल्पनेतून, काही लोकांच्या एकत्रित प्रयत्नांतून आणि काम सुरू ठेवण्याच्या निर्धारातून.

Sources

Leave a Reply