नवलकट्टा

महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागात साखर कारखाना म्हणजे केवळ ऊस गाळून साखर तयार करणारी जागा नाही. अनेक गावांसाठी तो रोजगाराचं साधन ठरला, बाजारपेठेची ओळख बनला आणि शिक्षण, सहकार व स्थानिक राजकारणाच्या प्रवासातही महत्त्वाचा ठरला. पण या प्रवासाची सुरुवात कशी झाली? शेतकऱ्यांनी स्वतःचा साखर कारखाना उभारण्याचा विचार का केला?

या प्रश्नांची उत्तरं शोधताना आपल्याला अहमदनगर जिल्ह्यातील आजच्या अहिल्यानगर परिसरात असलेल्या प्रवरानगरच्या गोष्टीपर्यंत पोहोचावं लागतं. ही गोष्ट आहे विठ्ठलराव विखे पाटील यांच्या प्रयत्नांची, एकत्र आलेल्या ऊस उत्पादक शेतकऱ्यांची आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला नवी दिशा देण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या सहकाराच्या कल्पनेची.

ऊस पिकत होता, पण शेतकऱ्यांच्या हातात काय उरत होतं?

विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात महाराष्ट्रातील अनेक ग्रामीण भागांमध्ये शेतीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांसमोर अनेक अडचणी होत्या. पावसावर अवलंबून असलेली शेती, कर्जाचा भार, बाजारभावातील चढ-उतार आणि शेतीमाल विकताना येणाऱ्या मर्यादा यांचा शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नावर परिणाम होत होता.

ऊस पिकवणाऱ्या शेतकऱ्यांसाठीही परिस्थिती सोपी नव्हती. ऊस पिकवला तरी त्याचं योग्य दरात गाळप होईल आणि त्यातून पुरेसं उत्पन्न मिळेल याची खात्री नव्हती. गूळ तयार करण्याच्या व्यवसायातही बाजारभावातील चढ-उतारांचा फटका बसू शकत होता. दुसरीकडे, साखर कारखाना उभारणं हे एका सामान्य शेतकऱ्याच्या आवाक्याबाहेरचं काम होतं. त्यासाठी मोठं भांडवल, तांत्रिक ज्ञान, यंत्रसामग्री आणि संघटित प्रयत्नांची गरज होती.

मग या समस्येवर उपाय काय?

प्रत्येक शेतकऱ्याने स्वतंत्रपणे संघर्ष करण्याऐवजी अनेक शेतकऱ्यांनी एकत्र येऊन स्वतःच्या मालावर प्रक्रिया करणारी व्यवस्था उभी केली, तर परिस्थिती बदलू शकते, असा विचार पुढे आला.

विठ्ठलराव विखे पाटील यांची वेगळी वाट

या विचाराला प्रत्यक्ष रूप देण्यात विठ्ठलराव विखे पाटील यांची महत्त्वाची भूमिका होती. त्यांचा जन्म 29 ऑगस्ट 1901 रोजी लोणी येथे शेतकरी कुटुंबात झाला. ग्रामीण भागातील गरिबी, अशिक्षण आणि शेतकऱ्यांना भेडसावणाऱ्या अडचणी त्यांनी जवळून पाहिल्या होत्या.

शेतकऱ्यांची परिस्थिती सुधारायची असेल, तर केवळ शेतीच नव्हे तर शेतीमालाची प्रक्रिया, विक्री, शिक्षण आणि आर्थिक संघटन यांचाही विचार करावा लागेल, अशी त्यांची भूमिका होती.

याच विचारातून सहकारी साखर कारखान्याची कल्पना आकाराला आली. एखाद्या खासगी मालकाने कारखाना उभारण्याऐवजी शेतकऱ्यांनीच संस्था स्थापन करावी, भांडवल उभं करावं आणि कारखान्यात आपला सहभाग असावा, हा या संकल्पनेचा गाभा होता.

या प्रयत्नांना अर्थतज्ज्ञ धनंजयराव गाडगीळ आणि सहकार क्षेत्रातील वैकुंठभाई मेहता यांच्यासारख्या व्यक्तींचं मार्गदर्शन व सहकार्यही लाभलं.

44 गावांतील शेतकरी एकत्र आले

प्रवरानगरच्या या प्रयोगातील महत्त्वाची बाब म्हणजे त्यामागे केवळ एका व्यक्तीचा प्रयत्न नव्हता. परिसरातील अनेक गावांतील ऊस उत्पादक शेतकऱ्यांना एकत्र आणण्याचं काम करण्यात आलं.

प्रवरानगर परिसरातील सुमारे 44 गावांतील शेतकरी या प्रयत्नाशी जोडले गेले. सहकारी संस्थेच्या माध्यमातून शेतकऱ्यांना संघटित करून कारखाना उभारण्याच्या दिशेने काम सुरू झालं.

या प्रवासात भांडवल उभारणं, शेतकऱ्यांचा विश्वास संपादन करणं, संस्थेची उभारणी करणं आणि कारखाना चालवण्यासाठी आवश्यक व्यवस्था निर्माण करणं ही मोठी आव्हानं होती. सहकारी संस्था उभी करणं म्हणजे फक्त सदस्य गोळा करणं नव्हे; सदस्यांनी एकमेकांवर विश्वास ठेवून सामूहिक निर्णय घेणंही आवश्यक होतं.

प्रवरानगरचा प्रयोग याच अर्थाने महत्त्वाचा ठरला. ग्रामीण भागातील शेतकरी एकत्र आले, तर ते मोठ्या औद्योगिक उपक्रमातही सहभागी होऊ शकतात, ही कल्पना प्रत्यक्षात उतरू लागली.

1948 ते 1951: एका प्रयोगाचा कारखान्यापर्यंतचा प्रवास

प्रवराच्या सहकारी साखर कारखान्याच्या इतिहासात 1948, 1950 आणि 1951 ही वर्षं महत्त्वाची मानली जातात. कारखाना उभारण्याच्या प्रयत्नांना 1948 च्या सुमारास सुरुवात झाली. पुढे कारखाना 1950 मध्ये कार्यान्वित करण्याच्या टप्प्यावर पोहोचला आणि 1950–51 या काळात त्याच्या प्रत्यक्ष कामकाजाची सुरुवात झाली.

हा केवळ यंत्रसामग्री उभी करण्याचा प्रकल्प नव्हता. शेतकऱ्यांनी स्वतःच्या शेतीमालावर प्रक्रिया करणाऱ्या उद्योगात भागीदार होण्याचा तो प्रयत्न होता.

प्रवराचा सहकारी साखर कारखाना आशियातील पहिल्या सहकारी साखर कारखान्यांपैकी एक म्हणून नव्हे, तर आशियातील पहिला सहकारी साखर कारखाना म्हणून अनेक संस्थात्मक आणि ऐतिहासिक संदर्भांमध्ये ओळखला जातो. त्याच्या यशामुळे महाराष्ट्रात अशा प्रकारचे आणखी कारखाने उभारण्याच्या विचाराला चालना मिळाली.

सहकार म्हणजे नेमकं काय?

सहकारी साखर कारखान्याची कल्पना समजून घेण्यासाठी ‘सहकार’ या शब्दाचा अर्थ समजून घेणं महत्त्वाचं आहे.

सहकारी संस्थेत अनेक सदस्य एकत्र येतात. ते संस्थेच्या भांडवलात सहभाग घेतात आणि ठरलेल्या नियमांनुसार तिच्या कामकाजात भाग घेतात. साखर कारखान्याच्या बाबतीत ऊस उत्पादक शेतकरी हे संस्थेचे सदस्य असू शकतात. ते कारखान्याला ऊस पुरवतात आणि संस्थेच्या नियमांनुसार तिच्या कारभाराशी जोडलेले असतात.

या व्यवस्थेमागची कल्पना अशी होती की शेतकरी केवळ कच्चा माल पुरवणारे राहू नयेत; त्यांनी शेतीमालावर प्रक्रिया करणाऱ्या उद्योगातही भाग घ्यावा.

मात्र सहकारी संस्था म्हणजे प्रत्येक सदस्याला सारखाच आर्थिक फायदा हमखास होतो, असं नाही. कारखान्याचं व्यवस्थापन, उत्पादन खर्च, साखरेचे बाजारभाव, ऊस उत्पादन, कर्ज आणि आर्थिक शिस्त यांवर त्याचं यश अवलंबून असतं. सहकाराची संकल्पना चांगली असली, तरी तिचं यश पारदर्शक आणि जबाबदार कारभारावरही अवलंबून असतं.

साखर कारखान्याच्या पलीकडे गेलेला विचार

प्रवरानगरच्या प्रयोगाचं महत्त्व केवळ साखर उत्पादनापुरतं मर्यादित राहिलं नाही. ग्रामीण विकासासाठी उद्योग, शिक्षण आणि सामाजिक संस्था यांची सांगड घालण्याचा विचारही या प्रवासाशी जोडला गेला.

ग्रामीण भागात शाळा, महाविद्यालयं आणि इतर संस्था उभ्या राहिल्या, तर गावातील मुलांना शिक्षणासाठी मोठ्या शहरांवर पूर्णपणे अवलंबून राहावं लागणार नाही. स्थानिक पातळीवर रोजगार आणि कौशल्यविकासाच्या संधी निर्माण झाल्या, तर गावाच्या अर्थव्यवस्थेला चालना मिळू शकते. अशा व्यापक विचारातून प्रवरानगर परिसरात शिक्षण आणि सामाजिक विकासाच्या उपक्रमांनाही महत्त्व मिळालं.

या प्रयोगाने महाराष्ट्रातील इतर भागांतील शेतकरी नेते आणि सहकारी संस्थांना प्रेरणा दिली. पुढील दशकांमध्ये राज्याच्या अनेक भागांत सहकारी साखर कारखान्यांची उभारणी झाली. महाराष्ट्राच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत साखर उद्योगाचं स्थान वाढण्यामागे या सहकारी चळवळीचाही वाटा होता.

सहकारी साखर कारखान्यांची गोष्ट केवळ यशाचीच नाही

महाराष्ट्रातील सहकारी साखर कारखान्यांच्या इतिहासाकडे पाहताना त्यांची उपलब्धी आणि मर्यादा या दोन्ही गोष्टी समजून घेणं गरजेचं आहे.

या उद्योगाने अनेक भागांत रोजगार, वाहतूक, सेवा व्यवसाय आणि शैक्षणिक संस्थांच्या वाढीस हातभार लावला. ऊस उत्पादक शेतकऱ्यांना संघटित होऊन उद्योगात सहभागी होण्याची संधी मिळाली.

पण कालांतराने काही कारखान्यांना आर्थिक अडचणी, कर्जाचा भार, व्यवस्थापनातील त्रुटी, राजकीय हस्तक्षेप आणि ऊस उत्पादकांच्या देयकांशी संबंधित प्रश्नांनाही सामोरं जावं लागलं. प्रत्येक सहकारी कारखान्याचा अनुभव सारखा नव्हता. त्यामुळे सहकाराची संकल्पना आणि प्रत्यक्ष संस्थांचं कामकाज यांच्यात फरक असू शकतो, हे लक्षात ठेवणं महत्त्वाचं आहे.

प्रवरानगरच्या प्रयोगाचं ऐतिहासिक महत्त्व यामुळे कमी होत नाही. उलट, एखादी चांगली कल्पना दीर्घकाळ यशस्वी ठेवण्यासाठी लोकसहभागाबरोबरच सक्षम व्यवस्थापन, आर्थिक शिस्त आणि उत्तरदायित्व किती आवश्यक आहे, हेही या इतिहासातून समजतं.

प्रवरानगरची गोष्ट आजही का महत्त्वाची आहे?

आज शेतीसमोर बाजारभाव, हवामानातील बदल, उत्पादन खर्च आणि शेतीमालाला योग्य बाजारपेठ मिळवण्याची आव्हानं आहेत. अशा वेळी शेतकऱ्यांनी एकत्र येऊन प्रक्रिया उद्योग, साठवणूक, विपणन आणि मूल्यवर्धनाच्या क्षेत्रांत काम करण्याची कल्पना पुन्हा महत्त्वाची ठरते.

प्रवरानगरच्या सहकारी साखर कारखान्याची गोष्ट आपल्याला एका मूलभूत गोष्टीची आठवण करून देते: ग्रामीण भागात बदल घडवण्यासाठी केवळ बाहेरून मदत येण्याची वाट पाहावी लागत नाही. स्थानिक लोकांनी समस्या ओळखून, योग्य मार्गदर्शन घेऊन आणि संघटित प्रयत्न करूनही मोठे उपक्रम उभे करता येतात.

विठ्ठलराव विखे पाटील आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी सुरू केलेल्या या प्रयोगाने महाराष्ट्राच्या सहकार चळवळीच्या इतिहासात महत्त्वाचं स्थान मिळवलं. एका कारखान्याची गोष्ट पुढे ग्रामीण उद्योग, शिक्षण आणि सामूहिक प्रयत्नांच्या व्यापक चर्चेचा भाग बनली.

प्रवरानगरचा वारसा केवळ साखरेच्या उत्पादनात नाही. तो एका प्रश्नातही दडलेला आहे: आपल्या समस्या सोडवण्यासाठी आपण एकत्र आलो, तर आपल्या गावाचं आणि समाजाचं भविष्य किती बदलू शकतं?

Sources

• अहिल्यानगर जिल्हा प्रशासन — District Specialities — प्रवराच्या सहकारी साखर कारखान्याचा इतिहास आणि विठ्ठलराव विखे पाटील यांची भूमिका. India
• Pravara Rural Education Society — Dr. Vitthalrao Vikhe Patil — 44 गावांतील ऊस उत्पादक शेतकरी आणि कारखान्याच्या उभारणीची माहिती. svpconpravara.in
• VAMNICOM — Cooperative sugar factories reading material (PDF) — सहकारी साखर कारखान्यांच्या विकासाची पार्श्वभूमी.