नवलकट्टा

एखादी रेल्वे वेगाने धावत असते, तेव्हा आपलं लक्ष तिच्या वेगाकडे, डब्यांकडे आणि ती आपल्याला कुठे घेऊन जाणार आहे याकडे असतं. पण त्या प्रचंड रेल्वेचं नियंत्रण करणाऱ्या कॅबिनमध्ये कोण बसलं आहे, याचा विचार आपण किती वेळा करतो?

आज भारतात महिला लोको पायलट म्हणून काम करताना दिसतात. मात्र, काही दशकांपूर्वी रेल्वेचं इंजिन चालवण्याचं काम महिलांसाठी अत्यंत असामान्य मानलं जात होतं. अशा काळात महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यातून आलेल्या एका महिलेने या क्षेत्रात स्वतःचं स्थान निर्माण केलं.

त्यांचं नाव आहे सुरेखा यादव.

भारतातील पहिल्या महिला रेल्वे लोको पायलट म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सुरेखा यादव यांची गोष्ट केवळ एका नोकरीची नाही. ती तांत्रिक कौशल्याची, सातत्याची आणि महिलांसाठी बंद समजल्या जाणाऱ्या क्षेत्रात स्वतःचा मार्ग तयार करण्याची गोष्ट आहे.

साताऱ्यातून सुरू झालेला प्रवास

सुरेखा यादव यांचा जन्म महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यात झाला. त्यांचं बालपण ग्रामीण वातावरणात गेलं. शिक्षण पूर्ण करताना त्यांनी तांत्रिक क्षेत्रात जाण्याचा मार्ग निवडला.

त्यांनी कराड येथील शासकीय पॉलिटेक्निकमधून इलेक्ट्रिकल इंजिनिअरिंगमधील डिप्लोमा पूर्ण केला. त्या काळात तांत्रिक शिक्षण घेऊन रेल्वेच्या इंजिनशी संबंधित काम करण्याचा विचार करणाऱ्या महिलांची संख्या अत्यंत कमी होती.

भारतीय रेल्वेत नोकरी मिळवण्यासाठी आवश्यक असलेली निवड प्रक्रिया आणि प्रशिक्षणाचा मार्ग त्यांनी स्वीकारला. पुढे त्या लोको पायलट म्हणून काम करू लागल्या.

आज आपल्याला एखाद्या तांत्रिक क्षेत्रात महिला काम करताना दिसल्या, तर ते सामान्य वाटू शकतं. पण त्या काळातील सामाजिक समजुती लक्षात घेतल्या, तर सुरेखा यादव यांनी निवडलेला मार्ग किती वेगळा होता, हे समजतं.

लोको पायलट म्हणजे नेमकं काय?

लोको पायलट म्हणजे रेल्वे चालवणारी प्रशिक्षित व्यक्ती. मात्र, हे काम केवळ इंजिन चालवण्यापुरतं मर्यादित नसतं.

रेल्वेच्या सिग्नलचं निरीक्षण, वेगावर नियंत्रण, मार्गावरील परिस्थितीकडे सतत लक्ष, नियमांचं पालन आणि सुरक्षित प्रवासाची जबाबदारी या कामाचा महत्त्वाचा भाग असतात.

वेगवेगळ्या प्रकारच्या रेल्वेगाड्या आणि मार्गांवर काम करण्यासाठी आवश्यक प्रशिक्षण आणि अनुभव मिळवावा लागतो. विशेषतः घाटातून जाणाऱ्या रेल्वेगाड्यांमध्ये चढ-उतार, वळणं आणि ब्रेकिंग याबाबत अधिक दक्षता आवश्यक असते.

म्हणूनच लोको पायलटचं काम शारीरिक ताकदीपेक्षा कौशल्य, एकाग्रता, तांत्रिक ज्ञान आणि जबाबदारीची कसोटी पाहणारं असतं.

सुरेखा यादव यांनी या क्षेत्रात काम करताना या सर्व गोष्टी आत्मसात केल्या आणि अनुभवाच्या जोरावर पुढची आव्हानं स्वीकारली.

महिलांसाठी नवा मार्ग खुला झाला

१९८० च्या दशकाच्या अखेरीस सुरेखा यादव यांनी भारतीय रेल्वेच्या लोको पायलट क्षेत्रात ऐतिहासिक स्थान मिळवलं. त्यांना भारतातील पहिली महिला रेल्वे चालक म्हणून ओळखलं जातं. त्या आशियातील पहिल्या महिला लोको पायलट म्हणूनही प्रसिद्ध झाल्या.

त्यांच्या कामाची सुरुवात मालगाड्यांशी संबंधित जबाबदाऱ्यांपासून झाली. पुढे अनुभव आणि प्रशिक्षणाच्या बळावर त्यांनी अधिक जबाबदारीची कामं स्वीकारली.

या प्रवासात त्यांच्यासमोर केवळ रेल्वे चालवण्याचं तांत्रिक आव्हान नव्हतं. महिलांनी अशा क्षेत्रात काम करू शकतात का, या समाजातील पूर्वग्रहांनाही त्यांच्या कामातून उत्तर मिळत होतं.

एखाद्या व्यक्तीची कामगिरी महत्त्वाची असतेच; पण त्या व्यक्तीमुळे पुढच्या पिढीतील लोकांना नव्या संधींचा विचार करता येतो, तेव्हा त्या कामगिरीचा अर्थ आणखी मोठा होतो.

सुरेखा यादव यांचं योगदान याच अर्थाने महत्त्वाचं आहे.

डेक्कन क्वीनच्या कॅबिनमध्ये पोहोचलेली महाराष्ट्राची मुलगी

मुंबई आणि पुणे यांना जोडणारी डेक्कन क्वीन ही महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध रेल्वेगाड्यांपैकी एक आहे. सह्याद्रीच्या घाटातून जाणारा या मार्गाचा प्रवास तांत्रिकदृष्ट्या आव्हानात्मक आहे.

सुरेखा यादव यांनी डेक्कन क्वीन चालवणाऱ्या महिला लोको पायलट म्हणूनही इतिहास घडवला. हा टप्पा त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाच्या कामगिरींपैकी एक मानला जातो.

मुंबई-पुणे प्रवास करणाऱ्या अनेकांसाठी डेक्कन क्वीन म्हणजे रोजच्या आयुष्याचा किंवा आठवणींचा भाग आहे. पण या रेल्वेच्या कॅबिनमध्ये बसून प्रवास सुरक्षितपणे पार पाडण्यासाठी किती प्रशिक्षण, अनुभव आणि सततची दक्षता आवश्यक असते, याची जाणीव प्रत्येकाला असेलच असं नाही.

सुरेखा यादव यांच्या प्रवासाने या जबाबदारीकडे पाहण्याचा एक वेगळा दृष्टिकोन दिला. महिला केवळ रेल्वेच्या प्रवासी डब्यांमध्येच नव्हे, तर रेल्वेच्या संचालनातील महत्त्वाच्या भूमिकांमध्येही काम करू शकतात, हे त्यांच्या कामगिरीने दाखवून दिलं.

२००० मध्ये आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा

२००० मध्ये मध्य रेल्वेच्या महिला विशेष लोकलच्या संचालनाशी संबंधित कामगिरीमुळे सुरेखा यादव यांच्या कारकिर्दीत आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा आला.

रेल्वेच्या वेगवेगळ्या सेवांमध्ये महिलांचा सहभाग वाढत असताना अशा कामगिरींना प्रतीकात्मक महत्त्वही असतं. कारण त्या केवळ एका व्यक्तीच्या यशाची नोंद करत नाहीत; तर एखाद्या क्षेत्रात महिलांसाठी उपलब्ध होणाऱ्या संधींचंही दर्शन घडवतात.

सुरेखा यादव यांनी पुढे प्रशिक्षण आणि इतर जबाबदाऱ्याही सांभाळल्या. त्यामुळे त्यांचा अनुभव केवळ रेल्वे चालवण्यापुरता मर्यादित राहिला नाही; तर पुढील कर्मचाऱ्यांना मार्गदर्शन करण्याचाही त्यात समावेश झाला.

वंदे भारत एक्स्प्रेस चालवणाऱ्या पहिल्या महिला लोको पायलट

१३ मार्च २०२३ हा सुरेखा यादव यांच्या कारकिर्दीतील आणखी एक ऐतिहासिक दिवस ठरला.

त्या दिवशी त्यांनी सोलापूर ते छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस, मुंबई या मार्गावर वंदे भारत एक्स्प्रेस चालवली. या कामगिरीमुळे वंदे भारत एक्स्प्रेस चालवणाऱ्या पहिल्या महिला लोको पायलट म्हणून त्यांची नोंद झाली.

नव्या प्रकारच्या रेल्वेगाडीवर काम करण्यासाठी संबंधित प्रशिक्षण, मार्गाची माहिती आणि संचालनाच्या नियमांचं ज्ञान आवश्यक असतं. त्यामुळे ही कामगिरी केवळ प्रतीकात्मक नव्हती; ती त्यांच्या प्रदीर्घ अनुभवाची आणि तांत्रिक कौशल्याचीही दखल होती.

एका बाजूला आधुनिक तंत्रज्ञानावर आधारित रेल्वेगाडी आणि दुसऱ्या बाजूला अनेक वर्षांचा अनुभव असलेली महिला लोको पायलट — ही घटना भारतीय रेल्वेतील बदलत्या काळाचं प्रतीक ठरली.

साताऱ्यातून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास देशातील आधुनिक रेल्वेच्या कॅबिनपर्यंत पोहोचला होता.

३६ वर्षांच्या सेवेनंतरचा निरोप

सुरेखा यादव यांची कारकीर्द अनेक वर्षं भारतीय रेल्वेशी जोडलेली राहिली. ३० सप्टेंबर २०२५ रोजी त्यांनी सुमारे ३६ वर्षांच्या सेवेनंतर निवृत्ती स्वीकारली.

त्यांच्या प्रवासाकडे मागे वळून पाहिलं, तर अनेक महत्त्वाचे टप्पे दिसतात — तांत्रिक शिक्षण घेणं, रेल्वेच्या क्षेत्रात प्रवेश करणं, मालगाड्यांपासून विविध जबाबदाऱ्या सांभाळणं, डेक्कन क्वीनसारख्या प्रसिद्ध रेल्वेगाडीशी जोडली जाणं आणि वंदे भारत एक्स्प्रेस चालवणं.

या प्रत्येक टप्प्यामागे अनुभव, प्रशिक्षण आणि जबाबदारी होती. त्यांचं यश एका दिवसात घडलेली घटना नव्हती; ती अनेक वर्षांच्या कामातून तयार झालेली ओळख होती.

सुरेखा यादव यांची गोष्ट आपल्याला काय शिकवते?

सुरेखा यादव यांच्या प्रवासातून एक महत्त्वाची गोष्ट समजते — एखादं क्षेत्र आपल्यासाठी योग्य आहे की नाही, हे ठरवताना समाजातील जुन्या समजुतींपेक्षा आपली आवड, कौशल्य आणि शिकण्याची तयारी अधिक महत्त्वाची असते.

त्यांच्या कामगिरीमुळे महिलांसाठी रेल्वेच्या संचालनातील भूमिका अधिक दृश्यमान झाल्या. त्यांच्या प्रवासाने अनेक तरुणींना तांत्रिक शिक्षण, अभियांत्रिकी आणि रेल्वेतील करिअरचा विचार करण्यासाठी प्रेरणा दिली.

प्रत्येकाला रेल्वे लोको पायलटच व्हायचं असेल असं नाही. पण आपल्या आवडीच्या क्षेत्रात प्रवेश करताना केवळ ते क्षेत्र परंपरेने कोणासाठी मानलं गेलं आहे, यावर निर्णय न घेण्याचा संदेश त्यांच्या गोष्टीतून मिळतो.

महाराष्ट्राच्या मातीतून अनेक वेगवेगळ्या क्षेत्रांत कामगिरी करणाऱ्या व्यक्ती घडल्या आहेत. सुरेखा यादव यांचं नाव त्या यादीत विशेष स्थान मिळवतं, कारण त्यांनी स्वतःसाठी मार्ग तयार करताना इतरांसाठीही शक्यतांचं दार उघडलं.

कधी कधी इतिहास बदलण्यासाठी मोठं भाषण देण्याची गरज नसते. आपलं काम प्रामाणिकपणे करत, प्रत्येक पुढचं आव्हान स्वीकारत राहणंही पुरेसं ठरू शकतं. सुरेखा यादव यांची गोष्ट ही त्याचीच आठवण करून देते.