आज मुलींनी शाळेत जाणं, महाविद्यालयात शिकणं, नोकरी करणं किंवा स्वतःच्या पायावर उभं राहणं आपल्याला स्वाभाविक वाटतं. पण एक काळ असा होता, जेव्हा मुलींनी शिकावं ही कल्पनाच अनेकांना मान्य नव्हती. मुलींना शिक्षण देणं चुकीचं मानलं जायचं आणि शिकण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या स्त्रियांना समाजाच्या विरोधाला सामोरं जावं लागायचं.
अशा काळात एका तरुणीने शिक्षणाचा मार्ग निवडला. केवळ स्वतः शिकण्यापुरतं न थांबता, तिने इतर मुलींनाही शिकण्याची संधी मिळावी म्हणून आयुष्यभर संघर्ष केला. ती तरुणी म्हणजे सावित्रीबाई फुले.
त्यांची गोष्ट केवळ एका शिक्षिकेची नाही. ती शिक्षणासाठी, स्त्रियांच्या सन्मानासाठी आणि समाजातील विषमतेविरुद्ध उभ्या राहिलेल्या धैर्याची गोष्ट आहे.
साताऱ्यातील नायगावातून सुरू झालेला प्रवास
सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म ३ जानेवारी १८३१ रोजी सातारा जिल्ह्यातील नायगाव येथे झाला. त्या काळात मुलींच्या शिक्षणाला फारशी मान्यता नव्हती. बहुतांश मुलींना घरकाम आणि कुटुंबाची जबाबदारी यांच्यापुरतंच आयुष्य मर्यादित ठेवण्याची अपेक्षा केली जात असे.
सावित्रीबाईंचं लग्न लहान वयात ज्योतिराव फुले यांच्याशी झालं. लग्नाच्या वेळी त्यांना औपचारिक शिक्षणाची संधी मिळाली नव्हती. मात्र, ज्योतिरावांनी त्यांना शिकण्यासाठी प्रोत्साहन दिलं. सावित्रीबाईंनी वाचन-लेखन शिकण्यास सुरुवात केली आणि पुढे शिक्षिका होण्यासाठी प्रशिक्षणही घेतलं.
इथून त्यांच्या आयुष्याला एक वेगळी दिशा मिळाली. शिक्षण हे फक्त काही लोकांसाठी नसून प्रत्येकाला मिळायला हवं, हा विचार त्यांच्या कार्यातून पुढे आला.
भिडेवाड्यात सुरू झालेली मुलींच्या शिक्षणाची नवी वाट
१८४८ मध्ये पुण्यातील भिडेवाडा येथे ज्योतिराव आणि सावित्रीबाई फुले यांनी मुलींसाठी आधुनिक शाळा सुरू करण्याच्या ऐतिहासिक कार्यात पुढाकार घेतला. या शाळेच्या कामात सावित्रीबाई शिक्षिका म्हणून महत्त्वाची भूमिका बजावत होत्या. भारतातील मुलींच्या आधुनिक शिक्षणाच्या इतिहासात या उपक्रमाला विशेष स्थान आहे.
आज शाळेत जाण्यासाठी दप्तर भरताना किंवा वर्गात बसताना आपण फारसा विचार करत नाही. पण त्या काळात मुलींना शिकवणं हे सामाजिक रूढींना आव्हान देणारं पाऊल होतं.
सावित्रीबाई आणि ज्योतिरावांचा आग्रह होता की मुलींनाही वाचता, लिहिता आणि विचार करता आला पाहिजे. शिक्षणामुळे त्यांना स्वतःच्या आयुष्याबद्दल निर्णय घेण्याची ताकद मिळू शकते.
त्यांनी सुरू केलेला हा प्रयत्न पुढे वाढत गेला. पुण्यात मुलींसाठी आणखी शाळा सुरू झाल्या. वंचित समाजातील मुलांनाही शिक्षण मिळावं यासाठी त्यांनी काम केलं. त्यांच्या कार्यात फातिमा शेख यांचंही महत्त्वाचं योगदान होतं. त्या काळातील सामाजिक विरोधाला न जुमानता शिक्षणाचा प्रसार करण्यासाठी अनेकांनी एकत्र येऊन प्रयत्न केले.
शाळेत जाताना त्यांना का सहन करावा लागला विरोध?
सावित्रीबाईंच्या कार्याची खरी कठीण बाजू समजून घेण्यासाठी त्या काळातील सामाजिक वातावरण लक्षात घ्यावं लागतं. मुलींनी शिक्षण घेणं आणि स्त्रियांनी सार्वजनिक जीवनात सक्रिय होणं अनेकांना मान्य नव्हतं. जातिभेदामुळेही अनेक मुलांना शिक्षणाच्या संधी नाकारल्या जात होत्या.
सावित्रीबाईंना मुलींना शिकवण्याच्या कामामुळे अपमान आणि विरोध सहन करावा लागल्याचे अनेक ऐतिहासिक वृत्तांत सांगतात. शाळेत जाण्याच्या त्यांच्या प्रवासात त्यांना त्रास दिला जात असे, अशीही नोंद आढळते.
मात्र, त्यांनी आपलं काम सोडलं नाही. त्या शाळेत जात राहिल्या आणि विद्यार्थिनींना शिकवत राहिल्या.
या संघर्षाचं महत्त्व केवळ त्यांनी किती त्रास सहन केला यात नाही. तर विरोध होत असतानाही त्यांनी शिक्षणाचा अधिकार अधिकाधिक लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न सुरू ठेवला, यात आहे.
शिक्षणासोबत सामाजिक सुधारणांचाही ध्यास
सावित्रीबाई फुले यांचं कार्य केवळ शाळा सुरू करण्यापुरतं मर्यादित नव्हतं. स्त्रियांना सन्मानाने जगता यावं, विधवांवर होणारे अन्याय कमी व्हावेत आणि जातिभेदामुळे कोणालाही दुय्यम वागणूक मिळू नये, यासाठी त्या काम करत होत्या.
त्या काळात विधवांचं जीवन अनेक सामाजिक बंधनांनी वेढलेलं होतं. काही स्त्रियांना गर्भधारणा किंवा प्रसूतीशी संबंधित कठीण परिस्थितीत आधार मिळत नसे. अशा स्त्रियांना मदत करण्यासाठी ज्योतिराव आणि सावित्रीबाईंनी बालहत्या प्रतिबंधक गृहासारख्या उपक्रमांद्वारे आधार देण्याचा प्रयत्न केला.
या कामामागे एक महत्त्वाचा विचार होता: समाजाने एखाद्या व्यक्तीला अडचणीत टाकलं असेल, तर तिला दोष देण्याऐवजी मदतीचा हात दिला पाहिजे.
त्यांच्या विचारांत शिक्षण, समानता आणि मानवी प्रतिष्ठा या गोष्टी एकमेकांशी जोडलेल्या होत्या. एखाद्या मुलीला शिकण्याची संधी मिळणं म्हणजे तिच्यासाठी नवं दार उघडणं; आणि त्या मुलीला स्वतःच्या हक्कांची जाणीव होणं म्हणजे समाजात बदलाची शक्यता निर्माण होणं.
सावित्रीबाई फुले या कवयित्रीही होत्या
सावित्रीबाईंची ओळख केवळ शिक्षिका आणि समाजसुधारक म्हणूनच नाही, तर कवयित्री म्हणूनही आहे. त्यांच्या लेखनातून शिक्षणाचं महत्त्व, ज्ञानाची ताकद आणि अन्यायाविरुद्ध उभं राहण्याची प्रेरणा व्यक्त होत असे.
१८५४ मध्ये त्यांचा काव्यफुले हा काव्यसंग्रह प्रकाशित झाला. त्या काळात स्त्रीने लेखन करणं आणि सार्वजनिक विचार मांडणं हेही महत्त्वाचं पाऊल होतं.
त्यांच्या लेखनाचा आशय केवळ वैयक्तिक भावना व्यक्त करण्यापुरता नव्हता. लोकांनी शिक्षण घ्यावं, अज्ञानातून बाहेर पडावं आणि स्वतःचं जीवन सुधारण्यासाठी प्रयत्न करावेत, असा संदेश त्यातून मिळतो.
यातून सावित्रीबाईंच्या व्यक्तिमत्त्वाची आणखी एक बाजू दिसते. त्या वर्गात विद्यार्थिनींना शिकवणाऱ्या शिक्षिका होत्या, समाजातील अन्यायाला आव्हान देणाऱ्या सुधारक होत्या आणि विचार मांडणाऱ्या लेखिकाही होत्या.
प्लेगच्या साथीतील सेवाभाव
सावित्रीबाईंच्या आयुष्याच्या अखेरीस पुणे परिसरात प्लेगची साथ पसरली. अशा कठीण काळात त्यांनी रुग्णांना मदत करण्याचं काम केलं. आजाराचा धोका असूनही गरजू लोकांची सेवा करण्यासाठी त्या पुढे आल्या.
रुग्णांची सेवा करत असताना त्यांनाही प्लेगची लागण झाली. १० मार्च १८९७ रोजी त्यांचं निधन झालं.
त्यांच्या आयुष्याचा शेवटही त्यांच्या कार्याशी जोडलेला होता. शिक्षणासाठी संघर्ष करणाऱ्या या स्त्रीने आयुष्यभर दुर्लक्षित आणि अडचणीत असलेल्या लोकांच्या मदतीचा विचार केला.
आजही सावित्रीबाई फुले यांची गोष्ट का महत्त्वाची आहे?
सावित्रीबाई फुले यांच्या काळापासून समाजात मोठे बदल झाले आहेत. मुलींसाठी शाळा आणि महाविद्यालयांचे दरवाजे अधिक खुले झाले आहेत. स्त्रिया विविध क्षेत्रांत काम करत आहेत आणि स्वतःची स्वप्नं पूर्ण करत आहेत.
तरीही शिक्षणाची समान संधी, जातिभेद, स्त्री-पुरुष समानता आणि सामाजिक प्रतिष्ठा यांसारखे प्रश्न पूर्णपणे संपलेले नाहीत. त्यामुळे सावित्रीबाईंचं कार्य केवळ इतिहासाच्या पुस्तकात वाचण्यापुरतं मर्यादित राहत नाही.
त्यांच्या जीवनातून एक गोष्ट स्पष्ट होते: समाजात बदल घडवण्यासाठी मोठ्या पदाची किंवा भरपूर साधनांचीच गरज असते असं नाही. कधी कधी एखाद्या मुलीला शिकण्याची संधी देणं, अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणं किंवा कठीण परिस्थितीत दुसऱ्याला मदत करणं, यातूनही बदलाची सुरुवात होते.
पुण्यातील भिडेवाड्यात सुरू झालेल्या मुलींच्या शिक्षणाच्या प्रयत्नांची आठवण आजही महाराष्ट्राच्या सामाजिक इतिहासातील महत्त्वाचा अध्याय आहे. त्या प्रयत्नांमागे सावित्रीबाई फुले यांचं धैर्य, सातत्य आणि शिक्षणावरील विश्वास होता.
म्हणूनच सावित्रीबाई फुले यांची गोष्ट ही केवळ भूतकाळाची आठवण नाही. ती आजच्या आणि पुढच्या पिढ्यांना विचारायला लावणारा प्रश्न आहे: आपल्याला मिळालेल्या शिक्षणाच्या संधीचा उपयोग आपण स्वतःच्या प्रगतीसोबत इतरांसाठीही कसा करतो?
नवलकट्ट्याची ही गोष्ट आपल्याला आठवण करून देते की शिक्षणाचा दिवा पेटवणाऱ्या व्यक्तीचा प्रकाश तिच्या काळापुरता मर्यादित राहत नाही. तो पुढच्या अनेक पिढ्यांना वाट दाखवत राहतो.
Sources
Leave a Reply