नवलकट्टा

एखाद्या तपकिरी भिंतीवर पांढऱ्या रंगाने काढलेली काही छोटी माणसं, गोलाकार नाचणारे लोक, झाडं, पक्षी, प्राणी आणि एखादं छोटंसं गाव… पहिल्या नजरेला हे चित्र अगदी साधं वाटू शकतं. पण त्या चित्राकडे थोडं लक्ष देऊन पाहिलं, तर त्यात एक संपूर्ण जग दिसू लागतं. कुणी शेती करतंय, कुणी नाचतंय, कुणी प्राण्यांच्या मागे चाललंय, तर कुणी गावातल्या एखाद्या उत्सवात सहभागी झालंय.

ही आहे महाराष्ट्रातील वारली चित्रकला—आदिवासी समाजाचं जीवन, निसर्गाशी असलेलं नातं आणि सामूहिक आनंद व्यक्त करणारी एक अनोखी कलापरंपरा.

आज वारली चित्रं घरांच्या भिंतींपासून ते कापड, सजावटीच्या वस्तू, कागद आणि विविध कलाकृतींपर्यंत पोहोचली आहेत. पण या कलेचा खरा अर्थ समजून घ्यायचा असेल, तर आपल्याला तिच्या मुळांकडे, म्हणजेच महाराष्ट्रातील वारली समाजाच्या जीवनाकडे पाहावं लागेल.

वारली चित्रकलेचा जन्म कुठे झाला?

वारली चित्रकलेचा संबंध महाराष्ट्रातील वारली आदिवासी समाजाशी आहे. पालघर आणि ठाणे परिसरासह सह्याद्रीच्या उत्तर भागात या समाजाची वस्ती आढळते. या प्रदेशातील निसर्ग, शेती, गावजीवन आणि परंपरा वारली चित्रांमध्ये ठळकपणे दिसतात.

या कलेची सुरुवात नेमकी कधी झाली, याबद्दल निश्चित ऐतिहासिक नोंदी उपलब्ध नाहीत. काही अभ्यासक तिची मुळे अनेक शतकांपूर्वीची मानतात. मात्र, वारली चित्रकलेचा इतिहास हजारो वर्षांपूर्वीपर्यंत नेणारे काही दावे असले, तरी त्यांना निर्विवाद ऐतिहासिक सत्य समजणं योग्य ठरणार नाही.

महत्त्वाची गोष्ट अशी की, वारली चित्रकला ही केवळ सजावटीसाठी तयार झालेली कला नाही. पारंपरिक स्वरूपात ती घरगुती आणि सामुदायिक जीवनाशी, सण-समारंभांशी आणि निसर्गाशी जोडलेली होती.

मातीच्या भिंतीवर उमटलेलं जीवन

आज आपण चित्र काढण्यासाठी कागद, कॅनव्हास किंवा रंगीत पेन्सिली वापरतो. पण पारंपरिक वारली चित्रकलेत घराच्या भिंतीच चित्रफलक बनत असत.

माती आणि शेणाच्या मिश्रणाने सारवलेल्या भिंतीवर लालसर किंवा तपकिरी पार्श्वभूमी तयार केली जाई. त्यावर तांदळाच्या पिठापासून बनवलेल्या पांढऱ्या रंगाने चित्रं काढली जात. चित्र काढण्यासाठी बांबूची बारीक काडी किंवा साधं पारंपरिक साधन वापरलं जाई.

या पद्धतीत रंगांची रेलचेल नसते. पांढरा रंग आणि मातीची पार्श्वभूमी एवढ्याच साध्या साधनांतून कलाकार अनेक प्रसंग उभे करतो. या मर्यादेतूनच वारली चित्रकलेचं वेगळेपण दिसून येतं.

पूर्वी ही चित्रं विशेष प्रसंगी, लग्नसमारंभांत, सणांमध्ये किंवा इतर पारंपरिक विधींशी संबंधित प्रसंगी काढली जात. त्यामुळे चित्र हे फक्त भिंतीवरचं सजावटीचं काम नव्हतं; ते त्या समाजाच्या जगण्याचा एक भाग होतं.

तीन आकार आणि एक संपूर्ण जग

वारली चित्रकलेचं सर्वांत वैशिष्ट्यपूर्ण रूप म्हणजे तिच्यात वापरले जाणारे साधे भौमितिक आकार—वर्तुळ, त्रिकोण आणि चौकोन.

वर्तुळातून सूर्य, चंद्र किंवा निसर्गातील गोलाकार हालचालींची आठवण होऊ शकते. दोन त्रिकोण जोडून मानवी शरीराची आकृती तयार केली जाते. चौकोन काही पारंपरिक चित्रांमध्ये पवित्र जागा किंवा विधीशी संबंधित चौकट दाखवण्यासाठी वापरला जातो.

या आकारांपासून माणसं, प्राणी, झाडं, घरं आणि नृत्य करणारे समूह तयार होतात. प्रत्येक आकृती अगदी थोड्या रेषांत पूर्ण होते. चेहऱ्याचे तपशील नसले, तरी माणूस काय करतोय, तो कुठे आहे आणि त्याच्या आसपास काय घडतंय, हे चित्रातून समजू शकतं.

यातच या कलेची ताकद आहे. वास्तवातील प्रत्येक गोष्ट हुबेहूब काढण्याऐवजी कलाकार काही निवडक आकार वापरून संपूर्ण प्रसंग सांगतो.

चित्रांमध्ये दिसतं गावाचं जगणं

वारली चित्रांमध्ये शेती, मासेमारी, शिकार, झाडं, पक्षी, प्राणी, घरं आणि गावातील सामुदायिक उपक्रम असे अनेक विषय दिसतात. काही चित्रांमध्ये लोक एकत्र येऊन नृत्य करताना दिसतात. काही चित्रांमध्ये शेतातील कामं किंवा निसर्गातील हालचाली दाखवल्या जातात.

ही चित्रं पाहताना एक गोष्ट जाणवते—माणूस या जगात एकटा नाही. त्याचं जीवन जमिनीशी, पाण्याशी, झाडांशी, प्राण्यांशी आणि इतर माणसांशी जोडलेलं आहे.

वारली चित्रकलेतून ग्रामीण आणि आदिवासी जीवनाचा एक दृश्यात्मक दस्तऐवज तयार होतो. ज्या गोष्टींची नोंद नेहमी लिखित इतिहासात सापडेलच असं नाही, त्या दैनंदिन जीवनातील काही पैलू या चित्रांमधून पुढे येतात.

म्हणूनच वारली चित्रं ही केवळ सुंदर आकृत्यांची रचना नाही. ती एका समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग आहेत.

तारपा नृत्य आणि गोलाकार आनंद

वारली चित्रांमध्ये दिसणाऱ्या प्रसिद्ध दृश्यांपैकी एक म्हणजे तारपा नृत्य. तारपा हे वारली समाजातील पारंपरिक वाद्य आहे. त्याच्या तालावर स्त्री-पुरुष एकमेकांच्या हातात हात घालून किंवा एकमेकांच्या मागे गोलाकार रचनेत नाचताना चित्रित केले जातात.

अशा चित्रांमध्ये अनेक लहान आकृत्या एका मोठ्या गोलाकार हालचालीचा भाग बनतात. प्रत्येक व्यक्ती वेगळी असली, तरी सर्वजण एकाच लयीत सहभागी असतात.

या दृश्याकडे पाहताना सामूहिक आनंद, सहभाग आणि समाजातील परस्पर संबंध यांची जाणीव होते. मात्र, प्रत्येक वारली चित्राचा अर्थ एकच असतो असं नाही. चित्राचा संदर्भ, त्यात वापरलेली चिन्हं आणि स्थानिक परंपरा यांनुसार त्याचा अर्थ बदलू शकतो.

वारली चित्रकलेला जगाची ओळख कशी मिळाली?

वारली चित्रकला बराच काळ स्थानिक जीवनाशी जोडलेली होती. पुढे कलाकारांनी घरांच्या भिंतींपलीकडे कागद आणि कॅनव्हासवरही चित्रं काढण्यास सुरुवात केली. त्यामुळे ही कला प्रदर्शनांमध्ये, कलासंग्रहांमध्ये आणि देश-विदेशातील प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचू लागली.

या प्रवासात वारली समाजातील कलाकारांचं योगदान महत्त्वाचं आहे. वारली चित्रकलेला व्यापक ओळख मिळवून देणाऱ्या कलाकारांमध्ये जीवा सोमा म्हशे यांचं नाव विशेषत्वाने घेतलं जातं. त्यांनी पारंपरिक चित्रशैलीला व्यापक कलाविश्वापर्यंत पोहोचवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.

आज वारली शैलीतील चित्रं कागद, कापड, भिंती, सजावटीच्या वस्तू आणि इतर माध्यमांवर पाहायला मिळतात. आधुनिक माध्यमांचा वापर झाला, तरी पारंपरिक आकार, पांढऱ्या रंगाची रचना आणि निसर्गाशी जोडलेले विषय ही या कलेची ओळख कायम ठेवतात.

वारली चित्रकलेला मिळालेला भौगोलिक मानांकनाचा दर्जा

वारली चित्रकलेला २०१४ मध्ये भौगोलिक मानांकन (Geographical Indication—GI) मिळालं. या मानांकनामुळे विशिष्ट भौगोलिक प्रदेशाशी आणि पारंपरिक कौशल्याशी संबंधित उत्पादनाची ओळख अधिकृतपणे नोंदवली जाते.

हे मानांकन केवळ चित्र सुंदर आहे म्हणून मिळत नाही. त्यामागे त्या कलेचा प्रदेशाशी असलेला संबंध आणि तिची स्वतंत्र ओळख महत्त्वाची असते.

मात्र, वारली चित्रकलेचा सन्मान म्हणजे केवळ तिचं नाव प्रसिद्ध होणं नव्हे. ही कला ज्या समाजातून आली, त्या समाजातील कलाकारांना त्यांच्या कौशल्याचं योग्य मूल्य मिळणं, त्यांच्या योगदानाची दखल घेतली जाणं आणि परंपरेचं ज्ञान पुढच्या पिढ्यांपर्यंत पोहोचणंही तितकंच आवश्यक आहे.

परंपरा जपताना कलाकारांचाही विचार हवा

आज वारली चित्रकला अनेक व्यावसायिक उत्पादनांमध्ये वापरली जाते. यामुळे कलाकारांसाठी उत्पन्नाच्या नवीन संधी निर्माण होऊ शकतात. पण त्याच वेळी, पारंपरिक कलेची नक्कल करून ती कोणत्याही संदर्भाशिवाय विकली जाण्याचा प्रश्नही निर्माण होतो.

वारली चित्रं किंवा त्यावर आधारित वस्तू खरेदी करताना कलाकार कोण आहे, त्याच्या कामाची माहिती दिली आहे का आणि त्याला योग्य मोबदला मिळतो का, याकडे लक्ष देता येईल.

शाळांमध्ये, कलाशिबिरांमध्ये आणि प्रदर्शनांमध्ये वारली चित्रकलेची ओळख करून देताना तिच्या मागचा समाज, परंपरा आणि सांस्कृतिक संदर्भही सांगितले पाहिजेत. केवळ त्रिकोण आणि वर्तुळ काढायला शिकणं म्हणजे वारली चित्रकलेची पूर्ण ओळख नव्हे.

कारण ही कला आपल्याला आकारांपलीकडे पाहायला शिकवते. तिच्यातून निसर्गाशी असलेलं नातं, एकत्र जगण्याची भावना आणि साध्या गोष्टींतून मोठी गोष्ट सांगण्याची क्षमता समोर येते.

साध्या रेषांमधली मोठी गोष्ट

वारली चित्रकलेचं सौंदर्य तिच्या साधेपणात आहे. काही पांढऱ्या रेषा, काही त्रिकोण, काही गोलाकार आकृत्या—आणि त्यातून उभं राहतं एक संपूर्ण गाव, त्याचं जगणं आणि निसर्गाशी असलेलं नातं.

महाराष्ट्राची ही आदिवासी कला आपल्याला आठवण करून देते की, संस्कृती जपण्यासाठी नेहमी मोठ्या वास्तू किंवा भव्य स्मारकांचीच गरज नसते. कधी कधी मातीच्या भिंतीवर उमटलेल्या काही साध्या रेषाही एका समाजाचा अनुभव, त्याची स्मृती आणि त्याची ओळख पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवू शकतात.

वारली चित्रकला ही म्हणूनच केवळ भिंतीवरची सजावट नाही—ती महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वैविध्याची, आदिवासी कलाकारांच्या सर्जनशीलतेची आणि माणूस-निसर्ग यांच्यातील नात्याची जिवंत गोष्ट आहे.

विश्वसनीय स्रोत

• Incredible India — वारली चित्रकला आणि तिची परंपरा — पारंपरिक पद्धती, चित्रांमधील विषय आणि आधुनिक काळातील वापर. Incredible India
• भारत सरकार — हस्तकला विभाग — वारली चित्रकलेचा इतिहास, साहित्य आणि निर्मितीची पद्धत. Handicrafts
• भारतीय भौगोलिक मानांकन नोंदणी — वारली चित्रकलेच्या GI नोंदणीचा अधिकृत तपशील आणि ३१ मार्च २०१४ ही प्रमाणपत्राची तारीख. Intellectual Property India
• इंदिरा गांधी राष्ट्रीय कला केंद्र (IGNCA) — वारली चित्रांतील विषय, पारंपरिक भिंतीवरील चित्रं आणि कलेच्या व्यापक प्रसाराविषयी माहिती. IGNCA