एखाद्या गुहेत शिरताना समोरच्या भिंतीवर रंगवलेली व्यक्ती आपल्याकडे पाहतेय असं वाटलं, तर? तिच्या चेहऱ्यावरचे भाव, कपड्यांवरील नक्षीकाम, आजूबाजूची झाडं, प्राणी आणि तिच्या जीवनात घडणारी एखादी गोष्ट इतक्या बारकाईने रंगवलेली असेल की आपण काही क्षणांसाठी स्वतःला हजारो वर्षं मागे गेल्यासारखं अनुभवू.
महाराष्ट्रातील अजिंठा लेण्यांमध्ये असंच काहीसं घडतं. इथल्या चित्रांमध्ये केवळ धार्मिक कथा नाहीत, तर प्राचीन भारतातील कलावंतांची कल्पनाशक्ती, निरीक्षणशक्ती आणि विलक्षण कौशल्यही दिसतं.
आज आपल्या हातात कॅमेरा, संगणक आणि डिजिटल चित्रकलेची साधनं आहेत. पण शेकडो वर्षांपूर्वी, आधुनिक यंत्रसामग्री नसताना, कलाकारांनी कठीण दगडात लेणी कोरली आणि त्यांच्या भिंतींवर इतकी सुंदर चित्रं तयार केली की आजही जगभरातील अभ्यासक आणि पर्यटक त्यांचं कौतुक करतात.
ही गोष्ट आहे महाराष्ट्राच्या अशाच एका अनमोल ठेव्याची — अजिंठा लेण्यांची.
सह्याद्रीच्या कुशीत दडलेला कलाविश्वाचा खजिना
अजिंठा लेणी महाराष्ट्रातील छत्रपती संभाजीनगर परिसरात, वाघूर नदीच्या दरीकडे असलेल्या घोड्याच्या नालासारख्या वळणाच्या कड्यांमध्ये कोरलेली आहेत. आजूबाजूचा निसर्ग, खोल दरी आणि खडकात कोरलेल्या गुहा यांचं एकत्रित दृश्य पाहिलं की या जागेची निवड किती वैशिष्ट्यपूर्ण होती, हे लक्षात येतं.
या परिसरात एकूण ३० लेणी आहेत. त्यांपैकी काही अपूर्ण अवस्थेत आहेत. ही लेणी एकाच वेळी तयार झाली नाहीत. त्यांची निर्मिती प्रामुख्याने दोन वेगवेगळ्या कालखंडांत झाली.
पहिल्या टप्प्यातील लेणी इ.स.पूर्व दुसऱ्या आणि पहिल्या शतकातील आहेत. त्यानंतर काही शतकांचा मोठा खंड पडला. पुढे इ.स.च्या पाचव्या आणि सहाव्या शतकांत अजिंठ्यात पुन्हा मोठ्या प्रमाणावर लेणी कोरण्याचं आणि सजवण्याचं काम झालं.
म्हणजेच, अजिंठ्याचा इतिहास हा एका राजाचा किंवा एका पिढीचा इतिहास नाही. वेगवेगळ्या काळांत जगलेल्या लोकांनी आपल्या श्रद्धा, कल्पना आणि कलाकौशल्यातून घडवलेला हा दीर्घ प्रवास आहे.
दगडात कोरलेली लेणी नेमकी कशासाठी वापरली जात होती?
अजिंठा लेण्यांचा संबंध बौद्ध धर्माशी आहे. प्राचीन काळात बौद्ध भिक्षूंच्या धार्मिक उपासनेसाठी, ध्यानधारणेसाठी, अध्ययनासाठी आणि राहण्यासाठी अशा लेण्यांचा उपयोग केला जात असे.
अजिंठ्यात दोन प्रमुख प्रकारच्या वास्तू दिसतात — चैत्यगृहं आणि विहार.
चैत्यगृह म्हणजे प्रार्थना किंवा उपासनेसाठी वापरलं जाणारं सभागृह. अशा काही लेण्यांमध्ये स्तूप आहे. स्तूप हा बौद्ध परंपरेतील महत्त्वाचा धार्मिक घटक आहे.
विहार म्हणजे भिक्षूंच्या निवासासाठी आणि सामूहिक कार्यासाठी असलेली जागा. त्यामध्ये मोठं सभागृह आणि त्याच्या बाजूंना लहान खोल्या असू शकतात. या खोल्यांचा उपयोग भिक्षूंच्या राहण्यासाठी केला जात असे.
आज आपण घर, शाळा, वाचनालय किंवा ध्यानकेंद्र बांधण्यासाठी स्वतंत्र इमारत उभी करतो. पण अजिंठ्यातील कारागिरांनी डोंगराच्या खडकातच जागा कोरून ही संपूर्ण रचना तयार केली.
खडक काढताना चूक झाली, तर ती दुरुस्त करणं सोपं नव्हतं. त्यामुळे अशा कामासाठी नियोजन, वास्तुरचनेचं ज्ञान आणि कुशल हातांची गरज होती.
भिंतींवर रंगवलेल्या कथा आजही आपल्याशी बोलतात
अजिंठ्याची सर्वांत मोठी ओळख म्हणजे तिथली भित्तिचित्रं.
या चित्रांमध्ये बुद्धांच्या जीवनाशी संबंधित प्रसंग, जातककथांतील गोष्टी, राजदरबार, विविध व्यक्ती, प्राणी आणि निसर्गदृश्यं दिसतात. जातककथांमध्ये बुद्धांच्या पूर्वजन्मांशी संबंधित नैतिक आणि बोधपर कथा सांगितल्या जातात.
या चित्रांचं वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांतील बारकावे. व्यक्तींच्या चेहऱ्यावरील भाव, शरीराच्या हालचाली, दागिने, वस्त्रं आणि चित्रातील वेगवेगळ्या व्यक्तींमधील संबंध यांतून कलाकारांनी प्रसंग जिवंत करण्याचा प्रयत्न केला आहे.
काही चित्रांमध्ये राजेशाही वैभव दिसतं, तर काही ठिकाणी साध्या मानवी भावनांचं दर्शन घडतं. कुठे करुणा, कुठे शांतता, कुठे कुतूहल, तर कुठे कथेतला तणाव जाणवतो.
म्हणूनच अजिंठ्याची चित्रं केवळ धार्मिक कलेचा नमुना नाहीत. ती त्या काळातील समाजजीवन, पोशाख, अलंकार, कलादृष्टी आणि कथाकथनाच्या परंपरेचा अभ्यास करण्यासाठीही महत्त्वाची आहेत.
त्या काळात छायाचित्रण नव्हतं. तरीही कलाकारांनी आपल्या आजूबाजूच्या जगाचं निरीक्षण करून रंग आणि रेषांच्या माध्यमातून त्याचं चित्रण केलं. आज आपण इतिहास पुस्तकांतून वाचतो; अजिंठ्यातील चित्रं मात्र इतिहासाला आपल्या डोळ्यांसमोर आणतात.
आधुनिक साधनांशिवाय इतकी सुंदर चित्रं कशी तयार झाली?
आजच्या काळात एखादं चित्र रंगवण्यासाठी आपल्याकडे तयार रंग, ब्रश, प्रकाशयोजना आणि अनेक आधुनिक साधनं आहेत. प्राचीन कलाकारांकडे ही सोय नव्हती.
अजिंठ्यातील चित्रं तयार करताना खडकाच्या पृष्ठभागावर योग्य तयारी करून त्यावर थर लावले जात असत. त्यानंतर रंगांचा वापर करून चित्रं रेखाटली जात. या प्रक्रियेत कलाकारांना पृष्ठभागाचं स्वरूप, रंगांचे गुणधर्म आणि चित्र टिकवण्यासाठी आवश्यक असलेल्या तंत्रांचं ज्ञान असणं महत्त्वाचं होतं.
चित्रांमध्ये लाल, पिवळसर, तपकिरी, काळे आणि पांढरे असे विविध रंग दिसतात. रंग, रेषा आणि छायाप्रकाश यांच्या साहाय्याने आकृत्यांना आकार आणि खोली देण्याचं कौशल्यही दिसून येतं.
या कामामागे एकाच कलाकाराचा हात असेलच असं नाही. अशा मोठ्या कलाकृती तयार करण्यासाठी अनेक कारागीर आणि कलाकारांनी वेगवेगळ्या प्रकारे योगदान दिलं असण्याची शक्यता आहे.
या सगळ्यात आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे शतकानुशतकं उलटून गेल्यानंतरही काही चित्रांचे महत्त्वाचे भाग टिकून आहेत. अर्थात, सर्व चित्रं उत्तम स्थितीत नाहीत. काळ, वातावरण आणि मानवी हस्तक्षेप यांमुळे काही चित्रांचं नुकसानही झालं आहे. म्हणूनच उरलेल्या कलाकृतींचं जतन करणं अत्यंत महत्त्वाचं आहे.
अजिंठा लेणी काही काळ लोकांच्या नजरेआड कशी राहिली?
आज अजिंठा हे जगप्रसिद्ध पर्यटनस्थळ आहे. पण आधुनिक जगात या लेण्यांकडे पुन्हा लक्ष वेधलं जाण्याची एक महत्त्वाची घटना १८१९ मध्ये घडली.
प्रचलित ऐतिहासिक वृत्तांतानुसार, ब्रिटिश अधिकारी जॉन स्मिथ शिकारीसाठी या परिसरात गेला असताना त्याच्या नजरेस एका लेणीचं प्रवेशद्वार पडलं. त्यानंतर या स्थळाबद्दल अभ्यासक आणि संशोधकांमध्ये रस वाढू लागला.
याचा अर्थ असा नाही की स्थानिक लोकांना या जागेची माहितीच नव्हती. या घटनेचा संदर्भ आधुनिक काळात अजिंठ्याची ओळख अधिक व्यापक पातळीवर होण्याशी आहे.
पुढे या लेण्यांचा अभ्यास, चित्रांची नोंद, प्रतिकृती तयार करणं आणि जतन करण्याचे प्रयत्न सुरू झाले. या प्रक्रियेतून अजिंठ्याचं कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्व अधिक स्पष्ट होत गेलं.
अजिंठ्याची गोष्ट आपल्याला एक महत्त्वाची गोष्ट सांगते: एखादा ऐतिहासिक ठेवा पुन्हा जगाच्या नजरेत येऊ शकतो, पण त्याचं संरक्षण आणि योग्य अभ्यास करणं ही दीर्घकाळ चालणारी जबाबदारी असते.
जगाने अजिंठ्याची दखल का घेतली?
अजिंठा लेण्यांचं महत्त्व केवळ महाराष्ट्रापुरतं मर्यादित नाही. त्यांच्या वास्तुरचनेत, शिल्पांमध्ये आणि चित्रांमध्ये प्राचीन भारतीय कलेचा उच्च दर्जा दिसतो. या कलापरंपरेचा प्रभाव भारताबाहेरील काही कलापरंपरांवरही पडल्याचं अभ्यासकांनी नमूद केलं आहे.
१९८३ मध्ये युनेस्कोने अजिंठा लेण्यांचा जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीत समावेश केला. त्यामुळे या स्थळाचं आंतरराष्ट्रीय सांस्कृतिक महत्त्व अधिकृतपणे अधोरेखित झालं.
जागतिक वारसा स्थळ म्हणून मिळालेली ओळख ही केवळ अभिमानाची बाब नाही. त्यासोबत या ठेव्याचं जतन, योग्य व्यवस्थापन आणि भावी पिढ्यांसाठी त्याची सुरक्षितता राखण्याची जबाबदारीही येते.
आज अजिंठा पाहायला जाणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीने हे लक्षात ठेवायला हवं की तिथल्या भिंतींवरील चित्रं ही पुन्हा सहज तयार करता येणारी सजावट नाही. ती अनेक शतकांच्या इतिहासाची आणि मानवी कौशल्याची मूळ साक्ष आहेत.
अजिंठा लेणी पाहताना आपण काय लक्षात ठेवावं?
अजिंठ्याला भेट देताना केवळ सुंदर फोटो काढण्यापुरतं मर्यादित राहू नये. लेण्यांची रचना, चित्रांतील प्रसंग, व्यक्तींचे भाव आणि खडकात कोरलेल्या वास्तूंची बारकाईने पाहणी केली, तर अनुभव अधिक समृद्ध होतो.
चित्रांना हात लावणं, संरक्षित भागांना नुकसान पोहोचवणं किंवा नियमांकडे दुर्लक्ष करणं टाळायला हवं. संवेदनशील चित्रांचं जतन करण्यासाठी काही ठिकाणी प्रवेश किंवा छायाचित्रणासंबंधी नियम असू शकतात; भेट देताना स्थानिक सूचना पाळणं आवश्यक आहे.
आपण एखादं ऐतिहासिक स्थळ पाहतो, तेव्हा आपण फक्त दगड, भिंती किंवा रंग पाहत नसतो. त्या जागेवर काम केलेल्या आणि जगलेल्या लोकांच्या कल्पना, श्रद्धा, कौशल्य आणि जीवनाच्या खुणा पाहत असतो.
अजिंठ्यातील चित्रकारांची नावं अनेकदा आपल्याला माहीत नसतात. तरी त्यांच्या हातांनी निर्माण केलेली कला आजही आपल्याला थांबवते, विचार करायला लावते आणि आश्चर्यचकित करते.
दगडांमध्ये जपलेली महाराष्ट्राची अमूल्य आठवण
महाराष्ट्राची ओळख गड-किल्ले, समुद्रकिनारे, लोककला आणि समृद्ध परंपरांमुळे आहे. पण अजिंठा लेणी आपल्याला या वारशाचा आणखी एक पैलू दाखवतात — कल्पनाशक्ती आणि कलाकौशल्याचा.
शेकडो वर्षांपूर्वीच्या कलाकारांनी दगडात जागा निर्माण केली, त्या जागांना अर्थ दिला आणि भिंतींवर कथा रंगवल्या. आज त्या कथा आपल्याला एका वेगळ्या काळाशी जोडतात.
आपल्याकडे आधुनिक तंत्रज्ञान आहे, चित्रं तयार करण्यासाठी असंख्य साधनं आहेत; पण एखाद्या कलाकृतीतून मानवी भावना व्यक्त करण्याची ताकद आजही तितकीच महत्त्वाची आहे.
नवलकट्ट्याची ही गोष्ट सांगते की इतिहास नेहमी पुस्तकांच्या पानांमध्येच सापडतो असं नाही. कधी तो डोंगराच्या कुशीत शांतपणे उभ्या असलेल्या लेण्यांच्या भिंतींवर रंगांच्या रूपात आपली वाट पाहत असतो.
Leave a Reply