नवलकट्टा

भंडारदरा धरणाची गोष्ट: सह्याद्रीत उभं राहिलेलं जुन्या अभियांत्रिकीचं आश्चर्य

सह्याद्रीच्या हिरव्यागार डोंगरांमध्ये, धुक्याच्या पडद्याआड शांतपणे पसरलेला जलाशय आणि त्यातून वाहणारे पाण्याचे प्रवाह—भंडारदऱ्याचं हे दृश्य अनेक पर्यटकांना आकर्षित करतं. पावसाळ्यात धरणातून वाहणारं पाणी आणि त्याच्या पार्श्वभूमीवर उभे असलेले डोंगर पाहताना मात्र एक प्रश्न सहज पडतो: शंभर वर्षांपूर्वी, आजच्यासारखी आधुनिक बांधकाम साधनं उपलब्ध नसताना, एवढं मोठं धरण उभारलं तरी कसं असेल?

अहमदनगर जिल्ह्यातील अकोले तालुक्यात प्रवरा नदीवर बांधलेलं भंडारदरा धरण या प्रश्नाचं उत्तर देतं. विल्सन धरण या नावानेही ओळखल्या जाणाऱ्या या प्रकल्पाचं बांधकाम १९१० मध्ये सुरू झालं आणि १९२६ मध्ये पूर्ण झालं. म्हणजेच, जवळपास सोळा वर्षांच्या बांधकामानंतर हा जलप्रकल्प उभा राहिला.

आज भंडारदरा हे पर्यटनस्थळ म्हणून प्रसिद्ध आहे. पण या धरणाची खरी गोष्ट केवळ धबधबे, हिरवाई आणि निसर्गरम्य दृश्यांपुरती मर्यादित नाही. ती आहे पाण्याचं नियोजन, दगडी बांधकामातील अभियांत्रिकी आणि शेतीच्या गरजांसाठी उभारलेल्या एका महत्त्वाच्या प्रकल्पाची.

प्रवरा नदी आणि धरणाची गरज

प्रवरा ही गोदावरी नदीची उपनदी आहे. सह्याद्रीच्या परिसरातून वाहणाऱ्या या नदीचं पाणी शेती आणि स्थानिक जीवनासाठी महत्त्वाचं आहे. मात्र पावसाचं पाणी वर्षभर समान प्रमाणात उपलब्ध नसतं. पावसाळ्यात नदीत पाण्याचा प्रवाह वाढतो, तर उन्हाळ्यात अनेक ठिकाणी पाण्याची उपलब्धता कमी होते.

अशा परिस्थितीत पावसाळ्यात उपलब्ध होणारं पाणी साठवून त्याचा नियोजनबद्ध वापर करता यावा, ही धरणामागची मूलभूत कल्पना आहे. भंडारदरा धरण उभारण्यामागेही प्रवरा खोऱ्यातील पाण्याचा उपयोग, विशेषतः शेतीसाठी सिंचनाची उपलब्धता वाढवणं, हा महत्त्वाचा उद्देश होता.

धरणाच्या निर्मितीमुळे प्रवरा नदीवर जलाशय तयार झाला. हा जलाशय आज आर्थर तलाव किंवा भंडारदरा तलाव म्हणून ओळखला जातो. डोंगरांनी वेढलेला हा विस्तीर्ण जलसाठा आता परिसराच्या ओळखीचा महत्त्वाचा भाग बनला आहे.

१९१० ते १९२६: सोळा वर्षांचा बांधकाम प्रवास

विल्सन धरणाचं बांधकाम ब्रिटिश राजवटीच्या काळात सुरू झालं. १९१० मध्ये सुरू झालेलं काम १९२६ मध्ये पूर्ण झालं. त्या काळातील बांधकाम तंत्रज्ञान, वाहतूक व्यवस्था आणि साहित्य उपलब्ध करून देण्याच्या मर्यादा लक्षात घेतल्या, तर इतक्या मोठ्या जलप्रकल्पासाठी नियोजन आणि सातत्य किती महत्त्वाचं होतं, याची कल्पना येते.

धरणाला विल्सन हे नाव मुंबई प्रांताचे तत्कालीन गव्हर्नर सर लेस्ली ऑर्म विल्सन यांच्या नावावरून मिळालं, अशी माहिती महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर दिली आहे.

या धरणाची उभारणी ही केवळ पाणी अडवण्याची बाब नव्हती. नदीच्या प्रवाहाचं नियमन, पाण्याचा मोठा साठा निर्माण करणं आणि तो सुरक्षितपणे धारण करू शकेल अशी भक्कम रचना तयार करणं, या सगळ्या बाबींचा विचार करावा लागत होता.

धरणाचा प्रकल्प पूर्ण होण्यासाठी लागलेला प्रदीर्घ काळ आपल्याला त्या काळातील मोठ्या सार्वजनिक बांधकामांचं स्वरूप समजून घेण्यास मदत करतो. मात्र या सोळा वर्षांतील प्रत्येक बांधकाम टप्प्याची स्वतंत्र माहिती उपलब्ध स्रोतांमध्ये सारखी आढळत नाही. त्यामुळे विशिष्ट घटनांचे तपशील सांगताना अधिकृत अभियांत्रिकी नोंदींवर अवलंबून राहणं आवश्यक आहे.

दगड आणि चुन्याच्या साहाय्याने उभं राहिलेलं अभियांत्रिकी

भंडारदरा धरणाचं वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची दगडी बांधणी. केंद्रीय जल आणि विद्युत संशोधन संस्था म्हणजेच CWPRS च्या अहवालानुसार, हे धरण अनियमित दगडी बांधकामातून तयार झालेलं असून त्यात चुन्यावर आधारित गिलाव्याचा वापर करण्यात आला आहे.

आज मोठ्या धरणांच्या बांधकामात काँक्रीट, पोलाद आणि अत्याधुनिक यंत्रसामग्रीचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. परंतु भंडारदरा धरणाच्या बांधकामाचा काळ वेगळा होता. त्या काळातील उपलब्ध साहित्य आणि तंत्रज्ञानाच्या मदतीने जलदाब सहन करू शकेल अशी रचना तयार करणं हे अभियंत्यांसमोरील महत्त्वाचं आव्हान होतं.

दगडी धरणाची रचना समजून घेताना एक मूलभूत गोष्ट लक्षात घ्यावी लागते. जलाशयातील पाणी धरणावर मोठा दाब निर्माण करतं. हा दाब सुरक्षितपणे जमिनीपर्यंत पोहोचवणं आणि संपूर्ण रचनेची स्थिरता राखणं आवश्यक असतं. त्यासाठी धरणाचं वजन, पाया, बांधकामातील दगडांची मांडणी आणि वापरलेलं बांधकाम साहित्य यांचं महत्त्व मोठं असतं.

CWPRS ने या धरणाच्या दगडी बांधकामाच्या गुणवत्तेचाही अभ्यास केला आहे. कालांतराने जुन्या धरणांमध्ये झिरपणं किंवा बांधकामाच्या साहित्याची झीज यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात. म्हणूनच अशा ऐतिहासिक धरणांची नियमित तपासणी आणि आवश्यक दुरुस्ती करणे ही त्यांची सुरक्षितता टिकवण्यासाठी महत्त्वाची प्रक्रिया आहे.

भंडारदरा धरणाकडे पाहताना त्यामुळे केवळ त्याचं वय किंवा आकार महत्त्वाचा ठरत नाही. इतकी वर्षं वापरात असलेल्या मोठ्या जलरचनेची देखभाल आणि सुरक्षितता हीसुद्धा अभियांत्रिकीची तितकीच महत्त्वाची बाजू आहे.

धरणामुळे तयार झालेला आर्थर तलाव

भंडारदरा धरणाच्या बांधकामामुळे प्रवरा नदीच्या पाण्याचा मोठा साठा तयार झाला. या जलाशयाला आर्थर तलाव असंही म्हटलं जातं. आज भंडारदऱ्याच्या निसर्गसौंदर्याचा हा एक महत्त्वाचा भाग आहे.

जलाशयाच्या काठावर उभं राहिल्यावर डोंगरांच्या उतारांमधून पसरलेलं पाणी, त्यावर पडणारं आकाशाचं प्रतिबिंब आणि सभोवतालची हिरवाई दिसते. पावसाळ्यात परिसराचं रूप अधिकच बदलतं. पावसामुळे पाण्याची पातळी वाढते, लहान-मोठे प्रवाह सक्रिय होतात आणि धरणाच्या परिसरातील निसर्ग अधिक खुलून दिसतो.

पण या तलावाचं महत्त्व पर्यटनापुरतं नाही. जलाशय तयार होणं म्हणजे पाण्याचा साठा निर्माण होणं. या साठ्याचं व्यवस्थापन करून शेती आणि इतर गरजांसाठी पाणी उपलब्ध करण्याची क्षमता निर्माण होते.

तलावाच्या निर्मितीने परिसराच्या भौगोलिक दृश्यात बदल घडवला आणि पुढे भंडारदरा हे निसर्गप्रेमींसाठी आकर्षणाचं ठिकाण बनलं. अशा प्रकारे पायाभूत सुविधांसाठी उभारलेला प्रकल्प कालांतराने पर्यटनाच्या ओळखीचाही भाग होऊ शकतो, याचं हे उदाहरण आहे.

प्रवरा खोऱ्यातील शेतीसाठी धरणाचं महत्त्व

धरणामागचा सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न म्हणजे साठवलेल्या पाण्याचा उपयोग कशासाठी होतो. भंडारदरा धरणाचा इतिहास समजून घेताना प्रवरा खोऱ्यातील सिंचनाचा संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो.

पावसावर अवलंबून असलेल्या शेतीमध्ये पाण्याची उपलब्धता अनिश्चित असू शकते. पावसाचं प्रमाण कमी झालं किंवा पावसाचा कालावधी बदलला, तर पिकांवर परिणाम होऊ शकतो. जलाशयातील पाण्याचा नियोजनबद्ध वापर केल्याने शेतीला आवश्यक असलेल्या काळात पाणी उपलब्ध करून देण्यास मदत होते.

१९६३ च्या योजना नियतकालिकातील एका लेखात प्रवरा नदीवरील धरणामुळे श्रीरामपूर परिसरातील शेतीसाठी सिंचनाची व्यवस्था झाल्याचा उल्लेख आहे. या प्रकल्पामुळे त्या भागातील कृषी आणि औद्योगिक विकासाला चालना मिळाल्याचंही त्या लेखात नमूद केलं आहे.

मात्र एखाद्या प्रदेशाचा विकास फक्त धरणामुळेच झाला, असं म्हणणं योग्य ठरणार नाही. सिंचनाबरोबरच शेतकऱ्यांची गुंतवणूक, बाजारपेठा, वाहतूक, पीकपद्धती आणि इतर पायाभूत सुविधांचाही विकासात वाटा असतो. धरणामुळे पाण्याची उपलब्धता सुधारण्याची संधी निर्माण झाली, हे त्याचं महत्त्वाचं योगदान मानता येईल.

धरण आणि पर्यटन: एकाच ठिकाणाचे दोन वेगळे पैलू

आज भंडारदरा हे महाराष्ट्रातील लोकप्रिय निसर्गपर्यटन स्थळांपैकी एक आहे. आर्थर तलाव, सह्याद्रीच्या पर्वतरांगा आणि पावसाळ्यात दिसणारा छत्रीसारखा धबधबा पर्यटकांना आकर्षित करतो.

धरणाच्या परिसरात पाणी वाहून पडताना त्याच्या प्रवाहाला विशिष्ट आकार प्राप्त होऊ शकतो. भंडारदऱ्यातील अंब्रेला फॉल्स याच कारणामुळे प्रसिद्ध आहे. पावसाळ्यात किंवा धरणातून पाणी सोडलं जात असताना या धबधब्याचं दृश्य विशेष आकर्षक दिसतं. मात्र त्याचं स्वरूप आणि प्रवाह पाण्याची पातळी, पाऊस आणि धरणाच्या संचालनावर अवलंबून असतो.

पर्यटनामुळे स्थानिक परिसरातील निवासव्यवस्था, भोजनालयं, वाहतूक आणि इतर सेवांना मागणी मिळू शकते. पण पर्यटकांची वाढती गर्दी असताना कचरा व्यवस्थापन, पाण्याचं प्रदूषण आणि नैसर्गिक परिसराचं संरक्षण या बाबींकडे लक्ष देणंही आवश्यक आहे.

धरण हे मूलतः जलव्यवस्थापनासाठी उभारलेलं पायाभूत बांधकाम आहे. पर्यटकांनी त्याच्याकडे केवळ फोटो काढण्याची जागा म्हणून न पाहता त्यामागचा इतिहास आणि तांत्रिक महत्त्व समजून घेतलं, तर या भेटीचा अनुभव अधिक समृद्ध होऊ शकतो.

शंभर वर्षांनंतरही देखभालीचं महत्त्व

भंडारदरा धरणाचं बांधकाम १९२६ मध्ये पूर्ण झालं. त्यामुळे आज ते जवळपास शंभर वर्षांचा इतिहास असलेलं महत्त्वाचं बांधकाम आहे. इतक्या दीर्घकाळ वापरात असलेल्या धरणासाठी सुरक्षितता तपासणी, दगडी बांधकामाची स्थिती, पाण्याची झिरपणं आणि इतर तांत्रिक बाबींची तपासणी महत्त्वाची असते.

CWPRS च्या अहवालांमध्ये भंडारदरा धरणाच्या बांधकामातील साहित्य आणि संरचनात्मक गुणधर्मांचा अभ्यास नोंदवलेला आहे. जुन्या धरणांची तपासणी ही केवळ ऐतिहासिक जतनासाठी नसून, त्यांचा वापर सुरक्षितपणे सुरू राहावा यासाठीही महत्त्वाची आहे.

धरणाचा इतिहास सांगताना त्याची उभारणी किती मोठी कामगिरी होती, हे समजून घेणं आवश्यक आहे. त्याचबरोबर आजच्या काळात त्याची देखभाल, पाण्याचं व्यवस्थापन आणि सुरक्षित संचालन यांनाही तितकंच महत्त्व आहे.

सह्याद्रीत उभं राहिलेलं पाण्याचं स्मारक

भंडारदरा धरणाकडे पाहताना दोन वेगवेगळ्या गोष्टी एकत्र दिसतात. एकीकडे सह्याद्रीचं निसर्गसौंदर्य, तर दुसरीकडे त्या काळातील अभियांत्रिकी कौशल्यातून तयार झालेली भक्कम जलरचना.

१९१० मध्ये सुरू झालेलं बांधकाम १९२६ मध्ये पूर्ण झालं. दगड आणि चुन्याच्या साहाय्याने उभारलेल्या या धरणाने प्रवरा नदीवर मोठा जलसाठा निर्माण केला. पुढे हा जलाशय शेतीच्या पाण्याच्या नियोजनासाठी महत्त्वाचा ठरला आणि त्याच परिसराने पर्यटनाच्या नकाशावरही आपलं स्थान निर्माण केलं.

आज भंडारदऱ्याला भेट देताना धरणातून वाहणारं पाणी किंवा आर्थर तलावाचं सौंदर्य पाहणं हा अनुभवाचा एक भाग आहे. पण त्या दृश्यामागे जवळपास शंभर वर्षांपूर्वी सुरू झालेल्या बांधकामाची, पाण्याच्या नियोजनाची आणि सतत देखभाल करावी लागणाऱ्या अभियांत्रिकीची गोष्ट आहे.

भंडारदरा धरणाची खरी ओळख त्यामुळे केवळ एक सुंदर पर्यटनस्थळ अशी नाही. ते महाराष्ट्राच्या जलव्यवस्थापनाच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचं पान आहे—जिथे निसर्ग, शेती आणि अभियांत्रिकी यांचा संगम पाहायला मिळतो.

विश्वसनीय स्रोत

Leave a Reply