नवलकट्टा

सावंतवाडीच्या लाकडी गणपती आणि गंजिफा कलेची गोष्ट: छोट्या कलाकृतींत जपलेला कोकणचा मोठा वारसा

एखाद्या लाकडी फळाला आकार देत त्यातून गणपतीची सुंदर मूर्ती घडवणारे कुशल हात आणि एका छोट्याशा गोल पत्त्यावर देवदेवतांचं चित्र रंगवणारी बोटं—सावंतवाडीच्या कलाविश्वात या दोन्ही गोष्टींचं एक खास स्थान आहे.

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील सावंतवाडी हे शहर केवळ निसर्गसौंदर्यासाठी ओळखलं जात नाही. इथली पारंपरिक लाकडी खेळणी, रंगीत कलाकृती आणि हाताने रंगवलेले गंजिफा पत्ते महाराष्ट्राच्या हस्तकलेचा महत्त्वाचा भाग आहेत. या कलांमध्ये रंग आणि आकार यांच्यापलीकडे इतिहास, राजाश्रय, कारागिरांचं कौशल्य आणि बदलत्या काळाशी जुळवून घेण्याची धडपड दडलेली आहे.

पण या दोन कला नेमक्या कशा घडतात? गंजिफा म्हणजे साधे पत्तेच आहेत की त्यामागे आणखी काही वेगळं आहे? आणि आधुनिक बाजारपेठेत या परंपरा टिकवून ठेवणं इतकं महत्त्वाचं का आहे?

सावंतवाडीच्या लाकडी खेळण्यांचा रंगीत प्रवास

कोकणातील सावंतवाडीची ओळख पारंपरिक लाकडी खेळण्यांमुळे आणि रंगीत हस्तकलेमुळे निर्माण झाली. या कलेच्या विकासाला सावंतवाडी संस्थानातील राजाश्रयाचा हातभार लागला. स्थानिक कारागिरांनी लाकडाला आकार देणं, त्यावर रंगीत लाखेचा वापर करणं आणि त्यावर सजावटीची नक्षी किंवा चित्रं रंगवणं अशा तंत्रांत कौशल्य विकसित केलं.

या खेळण्यांचं वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचा आकार, रंग आणि हाताने केलेली सजावट. फळं, भाज्या, प्राणी, बाहुल्या आणि विविध पारंपरिक आकृत्यांच्या स्वरूपात वस्तू तयार केल्या जातात. काही वस्तू आकार देण्यासाठी फिरत्या यंत्रावर काम केलं जातं, तर काही वस्तूंवर हाताने रंगकाम आणि चित्रं काढली जातात.

लाखेच्या कामात लाकडाला रंगीत पृष्ठभाग देऊन त्याला आकर्षक रूप दिलं जातं. काही पारंपरिक तंत्रांत लाकडाला फिरवत असताना त्यावर लाखेचा रंग चढवला जातो आणि नंतर पृष्ठभाग घासून गुळगुळीत केला जातो. दुसरीकडे, देवदेवतांची चित्रं किंवा सजावटीच्या आकृत्या काढताना रंगकामासाठी स्वतंत्र कौशल्य लागतं.

या कलेची खरी ताकद म्हणजे साध्या लाकडाला उपयोगी, आकर्षक आणि सांस्कृतिक अर्थ असलेली वस्तू बनवणं. प्रत्येक वस्तूचा आकार, तिच्यावर केलेलं रंगकाम आणि अंतिम सजावट यांत कारागिराच्या अनुभवाचा वाटा असतो.

लाकडी गणपती घडवताना नेमकं काय होतं?

लाकडी गणपतीची मूर्ती तयार करणं म्हणजे लाकडाचा तुकडा घेऊन त्याला केवळ देवतेचा आकार देणं नव्हे. मूर्तीचा आकार, प्रमाण, चेहऱ्यावरील भाव आणि रंगसंगती यांचा विचार करावा लागतो.

सर्वप्रथम योग्य लाकूड निवडलं जातं. त्यानंतर आवश्यक आकारानुसार लाकडाला कापून मूर्तीचा प्राथमिक आकार तयार केला जातो. काही भाग हातातील साधनांनी कोरले जातात, तर काही भागांना विशिष्ट आकार देण्यासाठी यांत्रिक साधनांचा उपयोग होऊ शकतो. पुढे पृष्ठभाग गुळगुळीत करून त्यावर रंगकाम आणि बारीक तपशीलांची सजावट केली जाते.

मात्र प्रत्येक कारागीर अगदी एकाच पद्धतीने काम करतो असं नाही. वापरलेलं लाकूड, मूर्तीचा आकार, उत्पादनाची पद्धत आणि कारागिराची परंपरा यानुसार तंत्र बदलू शकतं.

लाकडी गणपतीच्या कलाकृतीत मूर्तीचा आकार जितका महत्त्वाचा असतो, तितकंच तिच्यावर केलेलं रंगकामही महत्त्वाचं असतं. डोळे, सोंड, मुकुट, वस्त्रं आणि दागिन्यांसारखे तपशील हाताने रंगवताना संयम आणि अचूकता आवश्यक असते.

या कामात अनुभवाचं महत्त्व मोठं आहे. लाकडाच्या स्वभावानुसार काम करणं, कोरीवकाम करताना योग्य प्रमाण राखणं आणि रंगांचा वापर करताना मूर्तीचं सौंदर्य जपणं ही कौशल्यं सरावातून विकसित होतात.

गंजिफा म्हणजे नेमकं काय?

गंजिफा हा पारंपरिक भारतीय पत्त्यांचा खेळ आहे. आज आपण वापरत असलेल्या चौकोनी किंवा आयताकृती पत्त्यांपेक्षा गंजिफा पत्ते अनेकदा गोल आकाराचे असतात. त्यावर हाताने काढलेली चित्रं, वेगवेगळ्या रंगांचे गट आणि विशिष्ट चिन्हं असतात.

गंजिफा या खेळाचा उगम पर्शियाशी जोडला जातो. मुघल काळात हा पत्त्यांचा खेळ भारतात आला आणि पुढे भारतातील विविध प्रदेशांत त्याची वेगवेगळी रूपं विकसित झाली. स्थानिक संस्कृती आणि धार्मिक कथांशी या खेळाचं नातं जोडल्यामुळे त्याच्या चित्रविषयांतही बदल झाले.

गंजिफाचा एक प्रसिद्ध प्रकार म्हणजे दशावतार गंजिफा. या पत्त्यांवर भगवान विष्णूच्या दहा अवतारांशी संबंधित चित्रं असतात. वेगवेगळ्या प्रकारच्या गंजिफा संचांमध्ये पत्त्यांची संख्या, रंग, चिन्हं आणि मांडणी बदलू शकते.

इथे एक महत्त्वाचा फरक लक्षात घ्यायला हवा: गंजिफा ही केवळ चित्रकला नाही आणि केवळ खेळही नाही. ती चित्रकला, पारंपरिक खेळ आणि सांस्कृतिक कथांचं एकत्रित रूप आहे. पत्त्यांवरील चित्रं पाहताना त्या काळातील कलाशैली, रंगांचा वापर आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कल्पना यांची झलक मिळू शकते.

सावंतवाडीच्या गंजिफा कलेला राजाश्रय कसा मिळाला?

सावंतवाडीमध्ये गंजिफा कलेला विशेष ओळख मिळण्यामागे स्थानिक राजघराण्याचा आश्रय महत्त्वाचा ठरला. सावंतवाडीच्या राजदरबाराशी या कलेचा संबंध जोडला जातो. राजाश्रयामुळे चित्रकारांना आपली कला विकसित करण्यासाठी आणि पत्त्यांचे संच तयार करण्यासाठी अनुकूल वातावरण मिळालं.

भारत सरकारच्या हस्तकला विभागाच्या माहितीनुसार, सावंतवाडीमध्ये गंजिफा खेळाला राजाश्रयातून लोकप्रियता मिळाली. पुढे हा खेळ राजदरबारापुरता मर्यादित न राहता लोकांच्या मनोरंजनाचाही भाग झाला.

गंजिफा पत्ते तयार करण्यासाठी परंपरेनुसार कागद, कापड आणि इतर साहित्याचा वापर केला जात असे. काही प्रकारांत पृष्ठभाग तयार करण्यासाठी चिंचेच्या बियांची खळ, माती किंवा इतर मिश्रणांचा उपयोग केला जातो. त्यानंतर पत्त्यावर चित्रं रंगवून त्याला टिकाऊपणा आणि चमक देण्यासाठी अंतिम प्रक्रिया केली जाते.

हे काम दिसायला नाजूक असलं, तरी त्यासाठी अनेक टप्पे पार करावे लागतात. पत्त्याचा आकार तयार करणं, पृष्ठभाग गुळगुळीत करणं, चित्राची रचना ठरवणं, रंग भरणं आणि बारीक तपशील पूर्ण करणं—प्रत्येक टप्प्यात काळजी घ्यावी लागते.

विशेष म्हणजे, गंजिफा पत्त्यांवरची चित्रं ही फक्त सजावट नसते. ती त्या पत्त्याची ओळख बनते. त्यामुळे चित्रातील तपशील, रंगसंगती आणि पारंपरिक शैली जपणं हे या कलेचं महत्त्वाचं अंग आहे.

गंजिफा पत्त्यांवरील दशावतार आणि इतर विषय

दशावतार गंजिफा हा सावंतवाडीच्या परंपरेतील एक महत्त्वाचा प्रकार आहे. भगवान विष्णूच्या अवतारांशी संबंधित कथांना पत्त्यांच्या माध्यमातून चित्ररूप दिलं जातं. त्यामुळे खेळ खेळताना केवळ गुण किंवा पत्त्यांची मांडणी महत्त्वाची राहत नाही; चित्रांमधून सांस्कृतिक कथा देखील समोर येतात.

मात्र गंजिफा कलेचे विषय केवळ दशावतारापुरते मर्यादित नाहीत. भारतातील विविध परंपरांमध्ये मुघल गंजिफा, नवग्रह गंजिफा आणि इतर विषयांवरील संचही तयार झाले आहेत. सावंतवाडीमध्येही वेगवेगळ्या विषयांवरील आणि आकारांतील पत्त्यांचे संच तयार करण्यात आले आहेत.

इंदिरा गांधी राष्ट्रीय कला केंद्राच्या गंजिफा संग्रहात सावंतवाडीतील दशावतार गंजिफाच्या जुन्या संचांच्या नोंदी आढळतात. त्यात एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील आणि विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काही संचांचाही समावेश आहे. या नोंदींमुळे या कलेच्या विविध शैली आणि कालखंडांचा अभ्यास करता येतो.

या पत्त्यांचं वैशिष्ट्य म्हणजे प्रत्येक चित्रात कमी जागेत विषय स्पष्ट करण्याचं आव्हान असतं. गोल पृष्ठभागावर आकृती मांडताना प्रमाण, रंग आणि रचना यांचं संतुलन साधावं लागतं. म्हणूनच गंजिफा पत्ते हे खेळाचं साधन असण्याबरोबरच संग्रह करण्याजोग्या कलाकृतीही ठरतात.

२०२४ मध्ये गंजिफा कलेला मिळालेली महत्त्वाची ओळख

पारंपरिक कलांचं जतन करण्यासाठी त्यांची नोंद, ओळख आणि बाजारपेठ यांना महत्त्व असतं. सावंतवाडीच्या गंजिफा कलेच्या दृष्टीने भौगोलिक मानांकन म्हणजेच GI नोंदणी हा महत्त्वाचा टप्पा ठरला.

भारत सरकारच्या भौगोलिक मानांकन नोंदणीच्या अधिकृत माहितीनुसार, “Sawantwadi Ganjifa Cards” या नावाने १६ जानेवारी २०२४ रोजी नोंदणी प्रमाणपत्र जारी करण्यात आलं. या नोंदीत सावंतवाडी गंजिफा पत्त्यांचा हस्तकलेशी संबंधित उत्पादन म्हणून समावेश आहे.

GI मानांकनाचा उद्देश विशिष्ट भौगोलिक प्रदेशाशी संबंधित उत्पादनाची ओळख जपणं आणि त्या उत्पादनाच्या नावाचा योग्य वापर सुनिश्चित करणं हा आहे. त्यामुळे सावंतवाडीच्या गंजिफा पत्त्यांना त्यांच्या विशिष्ट प्रादेशिक ओळखीच्या दृष्टीने महत्त्व मिळतं.

मात्र GI मानांकन मिळालं म्हणजे त्या कलेसमोरील सर्व आर्थिक आणि सामाजिक अडचणी संपल्या, असं नाही. कलाकृती तयार करण्यासाठी लागणारा वेळ, योग्य मोबदला, ग्राहकांपर्यंत पोहोच, प्रशिक्षण आणि नव्या पिढीला या कामात रस निर्माण होणं या गोष्टी तितक्याच महत्त्वाच्या राहतात.

या कला आज टिकवणं कठीण का आहे?

हाताने बनवलेली वस्तू तयार करण्यासाठी वेळ, कौशल्य आणि संयम लागतो. कारखान्यात मोठ्या प्रमाणात तयार होणाऱ्या वस्तूंच्या तुलनेत पारंपरिक हस्तकलेचं उत्पादन कमी असू शकतं. प्रत्येक कलाकृतीत मानवी श्रम आणि वैयक्तिक कौशल्याचा मोठा वाटा असतो.

ग्राहकांना कमी किमतीत तयार वस्तू सहज उपलब्ध होतात, तेव्हा हाताने बनवलेल्या वस्तूंना योग्य किंमत मिळवणं हे कारागिरांसाठी आव्हान ठरू शकतं. त्याचबरोबर कच्च्या मालाचा खर्च, विक्रीची साधनं आणि बदलत्या ग्राहकांच्या आवडीनिवडी यांचाही परिणाम होतो.

या कलेचं आणखी एक आव्हान म्हणजे कौशल्य पुढच्या पिढीकडे पोहोचवणं. पारंपरिक चित्रशैली किंवा लाकडावर काम करण्याची पद्धत केवळ पुस्तकातून शिकता येत नाही. त्यासाठी अनुभवी कारागिरांसोबत प्रत्यक्ष काम, नियमित सराव आणि चुका सुधारण्याची संधी आवश्यक असते.

गंजिफासारख्या खेळाच्या बाबतीत तर दोन प्रकारचं ज्ञान जपावं लागतं—पत्ते तयार करण्याचं कौशल्य आणि ते खेळण्याच्या नियमांची माहिती. केवळ पत्त्यांचे सुंदर संच तयार झाले, पण त्यांचा पारंपरिक खेळ विसरला गेला, तर या वारशाचा एक महत्त्वाचा भाग हरवू शकतो.

परंपरा जपण्याचा मार्ग केवळ संग्रहालयात नाही

पारंपरिक कलाकृती संग्रहालयात जतन करणं महत्त्वाचं आहे. पण कला जिवंत ठेवण्यासाठी तिचा वापर, प्रशिक्षण आणि नव्या ग्राहकांशी संपर्कही आवश्यक आहे.

शाळांमध्ये हस्तकला कार्यशाळा, गंजिफा पत्त्यांचं प्रात्यक्षिक, पारंपरिक खेळांची ओळख आणि कारागिरांशी संवाद यांमुळे विद्यार्थ्यांना या कलांची माहिती मिळू शकते. पर्यटनाच्या माध्यमातूनही सावंतवाडीला भेट देणाऱ्या लोकांना प्रत्यक्ष निर्मिती प्रक्रिया पाहण्याची संधी मिळू शकते.

डिजिटल माध्यमं आणि ऑनलाइन विक्रीच्या साहाय्याने कारागिरांना त्यांच्या वस्तूंची माहिती अधिक लोकांपर्यंत पोहोचवता येऊ शकते. मात्र या प्रक्रियेत कारागिरांना योग्य मोबदला मिळणं आणि कलाकृतीच्या निर्मितीमागचं त्यांचं योगदान स्पष्टपणे मान्य करणं महत्त्वाचं आहे.

लाकडी गणपती असो किंवा गंजिफा पत्ते—या वस्तूंचं मूल्य केवळ त्यांच्या दिसण्यात नाही. त्यामागे अनेक वर्षांचा अनुभव, हातांची सवय, पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक सांस्कृतिक स्मृती दडलेल्या आहेत.

सावंतवाडीच्या हातांनी घडवलेला वारसा

सावंतवाडीच्या लाकडी खेळण्यांकडे पाहताना साध्या लाकडातून सुंदर आकार घडवण्याचं कौशल्य दिसतं. गंजिफा पत्ते पाहताना छोट्याशा पृष्ठभागावर कथा आणि चित्रं जिवंत करण्याची कला दिसते. दोन्ही परंपरांमध्ये हाताने काम करणाऱ्या कारागिरांचा अनुभव आणि स्थानिक कलाशैलीचं महत्त्व ठळकपणे समोर येतं.

गंजिफा पत्त्यांना मिळालेलं GI मानांकन ही या कलेची प्रादेशिक ओळख नोंदवणारी महत्त्वाची घटना आहे. पण या वारशाचं भविष्य ठरणार आहे ते कारागिरांना मिळणाऱ्या संधी, नव्या पिढीचं प्रशिक्षण आणि या वस्तूंचं महत्त्व समजून घेणाऱ्या ग्राहकांमुळे.

सावंतवाडीची ही गोष्ट आपल्याला आठवण करून देते की वारसा म्हणजे फक्त भूतकाळात तयार झालेली वस्तू नव्हे. तो वर्तमानात जपला आणि पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवला, तरच त्याला खरा अर्थ मिळतो.

स्रोत

Leave a Reply